PHÁT HIỆN LOÀI KHỦNG LONG CÓ BÀN TAY ĐỘC ĐÁO, NGHI LÀ KẺ TRỘM TRỨNG THẬT SỰ THỜI TIỀN SỬ

Manipulonyx là một chi khủng long có niên đại Phấn Trắng muộn thuộc họ Alvarezsauridae, với hóa thạch được khai quật từ Thành hệ Nemegt, Mông Cổ. Chi này hiện chỉ có một loài duy nhất, M. reshetovi.

Tranh minh họa hành vi trộm trứng của một loài trong Họ Alvarezsauridae. Tranh của Hodari Nundu.

Mẫu định danh của Manipulonyx, ký số PIN 3142/364, là một bộ xương không nguyên vẹn bao gồm nhiều đốt sống (2 đốt sống cổ, 1 đốt sống lưng, 5 đốt sống chậu và 5 đốt sống đuôi), xương vai quạ bên trái (left scapulocoracoid), phần lớn hai chi trước, một phần đai chậu và các mảnh từ hai chi sau. Mẫu vật này do V. Yu. Reshetov khám phá vào năm 1979 tại hoang mạc Gobi, và hiện đang được lưu giữ tại Viện Cổ sinh thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga.

Vào năm 2025, các nhà cổ sinh vật học Alexander O. Averianov, Alexey V. Lopatin và Andrey Atuchin đã thành lập chi/loài mới Manipulonyx reshetovi để mô tả mẫu vật này, đồng thời xác định rằng nó là một thành viên của họ khủng long phi điểu cỡ nhỏ Alvarezsauridae. Tên chi Manipulonyx là sự kết hợp giữa từ Latin "manipulare" nghĩa là “điều khiển” hoặc “xử lý”, và từ Hy Lạp "onyx" nghĩa là “móng vuốt”. Tên loài reshetovi nhằm vinh danh V. Yu. Reshetov, người đã phát hiện hóa thạch.

Xương bàn tay của Manipulonyx.

Thuộc họ khủng long Alvarezsauridae, cụ thể hơn thuộc phân họ Parvicursorinae, Manipulonyx cũng sở hữu chi trước rất ngắn giống như các họ hàng của mình, bao gồm một xương cánh tay chắc khỏe và một bàn tay gần như đơn chỉ (một ngón). Tuy nhiên, bàn tay của nó lại có cấu tạo hết sức đặc biệt. Vốn dĩ bàn tay của Manipulonyx có ba ngón tay, nhưng hai ngón bị tiêu giảm mạnh còn ngón thứ ba lại cực kỳ lớn. Mỗi ngón đều có một móng vuốt, với móng của ngón thứ hai đặc biệt lớn và cong. Ngoài các ngón tay, ba gai nhỏ hình nón cũng được bảo tồn quanh bàn tay, hướng về phía trước, phía sau và hướng vào trong. Dù Manipulonyx là chi đầu tiên trong họ Alvarezsauridae được tìm thấy có các gai này, nhưng nhiều khả năng các chi khác trong nhóm cũng sở hữu đặc điểm tương tự dựa trên các bề mặt khớp quan sát được trên xương bàn tay của chúng. Giống như các móng vuốt, những gai này có lẽ được bao phủ bởi một lớp vỏ keratin khi còn sống, có thể khiến chúng trông lớn hơn những gì thấy ở hóa thạch.

Bàn tay và chi trước đặc biệt của Manipulonyx đặt ra nhiều câu hỏi về hành vi và sinh thái của chi này cũng như các chi khác cùng họ, một chủ đề vốn đã được tranh luận bởi nhiều nhà nghiên cứu trước đó. Một số người từng diễn giải Họ Alvarezsauridae là những động vật ăn kiến và mối (myrmecophagous), sử dụng móng vuốt lớn của chúng theo kiểu “móc - kéo” để tiếp cận tổ kiến và tổ mối, tương tự thú ăn kiến hiện đại. Trong mô tả năm 2025 về Manipulonyx, Averianov và cộng sự đã bác bỏ giả thuyết này, cho rằng do sự chênh lệch kích thước quá lớn giữa chi trước và chi sau của các loài trong Họ Alvarezsauridae, chúng khó có thể chạm đất một cách thuận tiện. Chi sau thích nghi cho chạy nhanh của chúng cũng không phù hợp với lối sống đào bới, và chi trước ngắn lại càng không hiệu quả cho việc đào bới.

Cấu tạo bàn tay đặc biệt cho phép Manipulonyx cũng như các họ hàng của mình ôm chặt trứng của những khủng long khác.

Trong mô tả năm 2018 về một chi trong Họ Alvarezsauridae là Qiupanykus, nhà cổ sinh vật học Trung Quốc Lữ Quân Xương và các cộng sự đề xuất rằng những động vật này có tập tính ăn trứng (ovivorous), dựa trên việc phát hiện mẫu vật của chi này nằm cùng với các mảnh vỏ trứng oviraptorid. Họ cho rằng các loài trong Họ Alvarezsauridae đã sử dụng móng vuốt chắc khỏe của mình để phá vỏ trứng và ăn phần bên trong. Averianov và cộng sự (2025) đã phát triển thêm giả thuyết này dựa trên chi trước được bảo tồn tốt của Manipulonyx. Vùng của đai vai nơi xương cánh tay (humerus) khớp nối được định hướng về phía sau và sang bên (posterolaterally), cho phép cả hai chi trước có thể giữ trứng hiệu quả hơn. Xương ức có gờ nổi rõ (keeled sternum) ở Phân họ Parvicursorinae cho thấy cơ ngực (pectoralis) mạnh hơn, giúp tăng khả năng giữ trứng. Các gai ở vùng cổ tay - bàn tay (carpometacarpal spikes) và các ngón tay thoái hóa có thể đã được dùng để đỡ trứng, trong khi móng vuốt phóng đại ở ngón thứ hai dùng để đâm thủng vỏ. Dựa trên các nghiên cứu trước đó cho thấy Shuvuuia, một chi khác trong phân họ Parvicursorinae, có tập tính hoạt động về đêm, Averianov và cộng sự kết luận rằng các loài trong phân họ Parvicursorinae như Manipulonyx có lẽ đã tìm tổ khủng long vào ban đêm, chộp lấy một quả trứng rồi chạy đi trước khi ăn. Kích thước trứng tối ưu để những con khủng long này có thể giữ được sẽ gần bằng kích thước cơ thể của chính chúng.

Giả thuyết về hành vi đột nhập tổ để ăn trứng của phân họ Parvicursorinae có thể giải thích việc phát hiện nhiều thành viên của nhóm này nằm cùng với vỏ trứng khủng long, bao gồm Manipulonyx, Qiupanykus và loài có quan hệ xa hơn là Bonapartenykus.

Đây không chỉ là một phát hiện đột phá liên quan đến hành vi của một nhóm khủng long đặc biệt, mà còn là bằng chứng cho thấy sự tồn tại của những con khủng long trộm trứng trong hệ sinh thái cổ đại, một tiếng oan từng bị đổ lên đầu một nhóm khủng long khác là Họ Oviraptoridae, với chi điển hình là Oviraptor. Cái tên Oviraptor có nghĩa là "kẻ trộm trứng", nhưng hóa ra thủ phạm thật sự lại là một nhóm khủng long khác.