PHÁT HIỆN HỌ HÀNG CÓ HỘP SỌ DÀY BẤT THƯỜNG CỦA TROODON, NGHI DÙNG CHO MỤC ĐÍCH ĐẶC BIỆT

Là loài khủng long thứ hai được công bố trong năm 2026, Xenovenator espinosai sở hữu đặc điểm đặc biệt chưa từng thấy ở các họ hàng trước đó.

Phục dựng ngoại hình Xenovenator espinosai. Tranh của Hodari Nundu.

Một nhóm các nhà cổ sinh vật học từ Mexico và Hoa Kỳ vừa công bố nhận diện một loài khủng long mới thuộc Họ Điểu long răng khía (Troodontidae), sở hữu đặc điểm nổi bật là phần mái hộp sọ dày và có dạng vòm. Những đặc điểm này gợi ý loài động vật có thể đã sử dụng hành vi húc đầu trong các cuộc đối đầu giữa các cá thể cùng loài.

Loài mới được đặt tên Xenovenator espinosai (nghĩa là "thợ săn kỳ lạ của Espinosa", vinh danh nhà nghiên cứu cổ sinh người Mexico Luis Espinosa), sống cách đây khoảng 73 triệu năm trong kỷ Phấn trắng muộn. Đây là một thành viên của Họ Điểu long răng khía, nhóm khủng long chân thú nhỏ, nhanh nhẹn và có quan hệ họ hàng gần với chim. Các mẫu vật holotype (mẫu định danh) và paratype được thu thập trong quá trình khảo sát bề mặt tại Thành hệ Cerro del Pueblo ở bang Coahuila, miền bắc Mexico, từ những năm 2000.

Troodontidae vốn được biết đến với bộ não lớn tương đối và giác quan phát triển. Tuy nhiên, Xenovenator espinosai nổi bật bởi phần mái hộp sọ dày bất thường. Mẫu định danh bảo tồn phần lớn hộp sọ, bao gồm xương trán và xương đỉnh, với cấu trúc vòm rõ rệt và độ dày có thể đạt tới 1,2 cm. Chụp CT cho thấy các xương sọ có mật độ cao, đường khớp liên kết chặt và bề mặt ngoài thô ráp, có vân, tương tự cấu trúc gia cố ở các loài hậu đầu long (Pachycephalosauria) dù hai nhóm có quan hệ rất xa.

Hóa thạch hộp sọ của mẫu định danh.

Theo nhóm nghiên cứu, những đặc điểm này phù hợp với các thích nghi liên quan đến hành vi giao chiến cùng loài, đặc biệt là húc đầu. Trong khi nhiều nhóm khủng long sở hữu cấu trúc phục vụ phô trương hay chiến đấu, đây là lần đầu tiên các bằng chứng liên quan trực tiếp đến thích nghi cho giao chiến được ghi nhận ở một loài khủng long chân thú nhánh Maniraptora không thuộc nhóm chim.

Các mẫu paratype của Xenovenator espinosai thể hiện mức độ dày và vòm hóa của hộp sọ kém rõ rệt hơn. Nhóm tác giả cho rằng sự khác biệt này có thể phản ánh biến thiên theo tuổi hoặc giới tính, với khả năng phần mái hộp sọ dày nhất chỉ xuất hiện ở cá thể trưởng thành hoặc một giới nhất định. Họ cũng lưu ý rằng một số loài điểu long răng khía khác có bề mặt xương trán thô ráp, cho thấy hành vi giao chiến nội loài có thể phổ biến trong phân nhóm này, nhưng mức độ ở Xenovenator espinosai đặc biệt mạnh mẽ hơn.

Phân tích phát sinh chủng loại cho thấy loài mới thuộc một nhánh điểu long răng khía cỡ lớn ở Bắc Mỹ, song đặc điểm mái hộp sọ dày và vòm hóa là một chuyên hóa độc đáo. Sự xuất hiện lặp lại của các cấu trúc phục vụ phô trương và chiến đấu trong Kỷ Phấn Trắng được nhóm nghiên cứu xem là bằng chứng cho vai trò ngày càng quan trọng của chọn lọc giới tính trong tiến hóa khủng long.

Phát hiện này mở rộng hiểu biết về sự đa dạng của điểu long răng khía tại khu vực Laramidia phía Nam và cung cấp bằng chứng hiếm hoi cho thấy ngay cả các loài khủng long chân thú nhỏ, thân hình nhẹ cũng có thể tiến hóa những cấu trúc chuyên biệt phục vụ giao chiến. Nhóm tác giả cho biết sự hiện diện của loài liên quan Xenovenator robustus tại New Mexico gợi ý sự tồn tại của một nhánh điểu long răng khía sọ dày đặc hữu ở vùng Tây Nam Bắc Mỹ trong Thế Phấn Trắng muộn.