VÌ SAO CÓ NHỮNG LOÀI KHỦNG LONG NỔI TIẾNG HƠN LOÀI KHÁC?

Một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Biology Letters đã tìm cách giải thích vì sao một số loài khủng long luôn xuất hiện dày đặc trong văn hóa đại chúng, trong khi nhiều loài khác dù có giá trị khoa học quan trọng lại hầu như không được công chúng biết đến. Nnhóm nghiên cứu do nhà khoa học Pâmela Lima thuộc Đại học Liên bang Alagoas (Brazil) dẫn đầu đã xem xét liệu mức độ nổi tiếng của khủng long xuất phát từ các đặc điểm sinh học của chúng hay từ cách chúng được truyền thông và ngành giải trí khắc họa.

Thương hiệu Jurassic Park là bệ phóng giúp nhiều loài khủng long trở nên nổi tiếng.

Để trả lời câu hỏi này, các nhà nghiên cứu đã phân tích 323 chi khủng long khác nhau. Họ thu thập dữ liệu về kích thước cơ thể, chế độ ăn, thời kỳ sinh sống trong lịch sử địa chất, thời điểm được mô tả khoa học lần đầu, cũng như việc các loài này có xuất hiện trong loạt phim Jurassic Park hay không. Sau đó, nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu lượt xem các trang Wikipedia của những chi khủng long này trên mọi ngôn ngữ trong giai đoạn từ tháng Bảy năm 2015 đến tháng Bảy năm 2025 để đánh giá mức độ quan tâm của công chúng trên toàn cầu.

Kết quả cho thấy yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất đến sự quan tâm của công chúng không phải là các đặc điểm sinh học mà là sự xuất hiện trong các bộ phim Jurassic Park. Theo nghiên cứu, đây là biến số dự báo mức độ nổi tiếng hiệu quả nhất, vượt xa các yếu tố như kích thước cơ thể hay chế độ ăn uống. Điều này cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của truyền thông đại chúng trong việc định hình nhận thức của xã hội về thế giới tiền sử.

Tuy nhiên, các tác giả cũng lưu ý rằng một số biểu tượng nổi tiếng của thế giới khủng long như Tyrannosaurus, Triceratops hay Stegosaurus đã được công chúng biết đến từ lâu trước khi bộ phim Jurassic Park đầu tiên ra mắt vào năm 1993. Theo họ, loạt phim này không tạo ra danh tiếng cho các loài khủng long nói trên, mà chủ yếu khuếch đại và làm mới những hình ảnh đã tồn tại sẵn trong văn hóa đại chúng và trong các truyền thống minh họa cổ sinh vật học.

Bên cạnh ảnh hưởng của điện ảnh, nghiên cứu cũng ghi nhận một số xu hướng liên quan đến đặc điểm sinh học. Các loài khủng long có kích thước lớn và ăn thịt thường thu hút sự chú ý nhiều hơn so với những loài nhỏ hoặc ăn thực vật. Ngoài ra, thời điểm được phát hiện và mô tả khoa học cũng có tác động đáng kể. Những loài được nhận diện từ sớm thường nhận được nhiều sự quan tâm hơn, có thể bởi chúng có nhiều thời gian hơn để đi vào sách báo, bảo tàng và trí tưởng tượng của công chúng.

Theo nhóm nghiên cứu, kết quả này không chỉ giúp giải thích hiện tượng nổi tiếng không đồng đều giữa các loài khủng long mà còn mang lại bài học hữu ích cho công tác bảo tồn sinh vật ngày nay. Các nhà khoa học cho rằng nhiều loài động vật hiện còn sống nhưng ít được biết đến có thể hưởng lợi từ những chiến lược truyền thông hiệu quả hơn, tương tự cách mà các loài khủng long đã trở thành những biểu tượng văn hóa toàn cầu.

Nhóm tác giả nhấn mạnh rằng con người không thể thay đổi các đặc điểm sinh học của những loài đang bị đe dọa để khiến chúng trở nên to lớn hay đáng sợ hơn. Tuy nhiên, các nhà bảo tồn hoàn toàn có thể học hỏi những cơ chế truyền thông đã giúp khủng long hiện diện phổ biến trong nhận thức cộng đồng. Theo quan điểm này, những câu chuyện hấp dẫn cùng sự xuất hiện thường xuyên trên các phương tiện truyền thông có thể góp phần nâng cao nhận thức và tăng cường sự ủng hộ dành cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học.

Nghiên cứu cho thấy mức độ nổi tiếng của một loài không nhất thiết phản ánh tầm quan trọng khoa học của nó. Trong trường hợp của khủng long, các yếu tố văn hóa và truyền thông, đặc biệt là sức ảnh hưởng của ngành công nghiệp điện ảnh, có thể đóng vai trò quyết định trong việc hình thành sự quan tâm của công chúng. Đây là một ví dụ rõ ràng về cách truyền thông đại chúng tác động đến nhận thức xã hội đối với khoa học và lịch sử tự nhiên.