TRUNG QUỐC PHÁT HIỆN LOÀI LIÊM ĐAO LONG LỚN NHẤT HỆ SINH THÁI NHIỆT HÀ

Các nhà cổ sinh vật học vừa công bố một loài khủng long mới mang tên Kayrasaurus changliensis, được phát hiện tại Thành hệ Nghĩa Huyện thuộc tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc. Mẫu vật gần như hoàn chỉnh, bao gồm cả hộp sọ, được mô tả trong công trình nghiên cứu của Liao Chun-Chi và cộng sự năm 2026. Đây là một phát hiện quan trọng đối với giới cổ sinh vật học, đặc biệt trong việc hiểu rõ hơn sự đa dạng của nhóm Liêm đao long (Therizinosauria) trong Hệ sinh thái Nhiệt Hà (Jehol Biota) thời kỳ Phấn Trắng sớm. 

Kayrasaurus đối đầu với một loài khủng long ăn thịt trong Hệ sinh thái Nhiệt Hà. Tranh của 015 / The Paleo Page.

Kayrasaurus được xác định là một liêm đao long kích thước trung bình, dài khoảng 3,6 mét và nặng từ 117 đến 274kg. Dù là loài liêm đao long lớn nhất từng được ghi nhận trong Hệ sinh thái Nhiệt Hà, các dấu hiệu giải phẫu cho thấy cá thể này vẫn chưa trưởng thành hoàn toàn khi chết. Mẫu vật bị ép dẹt do quá trình hóa thạch, nhưng phần lớn xương trục và chi trước vẫn còn trong tình trạng liên kết tự nhiên. 

Đặc điểm nổi bật nhất của Kayrasaurus nằm ở cấu trúc răng và hộp sọ. Phần trước của hàm trên hoàn toàn không có răng, nhưng phần còn lại của hai hàm lại chứa số lượng răng nhỏ, dày và khít bất thường: khoảng 32 ổ răng ở xương hàm trên và ít nhất 45 ổ răng ở hàm dưới. Đây là số lượng răng nhiều nhất từng ghi nhận ở bất kỳ liêm đao long nào. Hộp sọ bị dẹt mạnh, nhưng các chi tiết như lỗ mũi kéo dài, xương mũi hai chạc và hình dạng lỗ cửa hàm dưới cho thấy nhiều đặc điểm giải phẫu độc đáo. 

Sơ đồ các thành phần hóa thạch đã tìm thấy của Kayrasaurus.

Hệ thống đốt sống của loài mới này cũng mang nhiều đặc điểm quan trọng. Kayrasaurus có 10 đốt cổ kéo dài bất thường, dài hơn cả đốt sống lưng dài nhất, một đặc điểm có thể là dấu hiệu tiến hóa riêng của loài. Chuỗi đốt sống lưng và đốt sống cùng cho thấy cấu trúc tương tự các liêm đao long khác, trong khi phần đuôi gồm 32 đốt sống được bảo tồn gần như hoàn chỉnh. Những dữ liệu này giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn xu hướng tiến hóa của nhóm khủng long này, đặc biệt là sự thay đổi số lượng đốt sống qua thời gian. 

Chi trước của Kayrasaurus được bảo tồn tốt, cho thấy loài này sở hữu cánh tay khỏe với móng vuốt cong mạnh. Xương cánh tay có kích thước lớn và chắc, trong khi xương trụ lại cong rõ rệt – một đặc điểm hiếm gặp trong nhóm Liêm đao long. Các móng vuốt ở ba ngón tay đều phát triển, trong đó móng ngón II cong nhất, còn móng ngón III lớn hơn nhưng ít phát triển về cấu trúc gân bám. Những chi tiết này góp phần làm sáng tỏ sự đa dạng hình thái của chi trước trong các liêm đao long thời kỳ đầu. 

Hóa thạch xương ngón tay và móng vuốt của Kayrasaurus.

Phân tích phát sinh loài cho thấy Kayrasaurus là một thành viên tiến hóa sớm của nhóm Liêm đao long, đứng giữa Jianchangosaurus và Beipiaosaurus trong cây tiến hóa. Điều này giúp lấp đầy khoảng trống trong hiểu biết về sự chuyển tiếp từ các dạng liêm đao long nguyên thủy sang các dạng tiến hóa hơn. Việc phát hiện thêm một loài mới trong cùng Thành hệ Nghĩa Huyện cũng củng cố nhận định rằng khu vực này là một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học thời kỳ Phấn Trắng sớm. 

Tên gọi Kayrasaurus kết hợp giữa Kayra, vị thần sáng tạo trong tín ngưỡng Turk, và từ Hy Lạp “sauros” nghĩa là thằn lằn. Tên loài changliensis được đặt theo địa danh lịch sử Changli, nơi bao gồm khu vực phát hiện mẫu vật. Mẫu định danh được lưu giữ tại Viện Cổ sinh vật học và Nhân chủng học cổ (IVPP) ở Bắc Kinh. 

Việc công bố Kayrasaurus changliensis không chỉ bổ sung một mắt xích mới cho cây tiến hóa của liêm đao long mà còn mở rộng hiểu biết về cấu trúc sinh thái của Hệ sinh thái Nhiệt Hà. Với bộ xương được bảo tồn tốt và nhiều đặc điểm giải phẫu độc đáo, loài khủng long mới này hứa hẹn sẽ tiếp tục là đối tượng nghiên cứu quan trọng trong các công trình cổ sinh vật học tương lai.