CHIẾC ĐUÔI THẰN LẰN NGUYÊN VẸN TRONG HỔ PHÁCH HÉ LỘ BẰNG CHỨNG CỔ NHẤT VỀ CHIẾN THUẬT TỰ RỤNG ĐUÔI ĐỂ THOÁT THÂN

Một mảnh hổ phách nhỏ có niên đại khoảng 99 triệu năm từ Myanmar đã lưu giữ bằng chứng trực tiếp về một hành vi phòng vệ quen thuộc của thằn lằn ngày nay: tự rụng đuôi để thoát khỏi kẻ săn mồi. Các nhà nghiên cứu cho rằng đây là bằng chứng hóa thạch rõ ràng đầu tiên cho thấy cơ chế này đã tồn tại trong các hệ sinh thái rừng thuộc Thế Phấn Trắng giữa.

Cận cảnh chiếc đuôi bị rụng trong hổ phách.

Ở các loài thằn lằn hiện đại, tự rụng đuôi là một chiến lược phòng vệ rất phổ biến. Khi bị tấn công, con vật có thể chủ động tách bỏ phần đuôi của mình rồi nhanh chóng bỏ chạy. Phần đuôi bị tách rời thường vẫn tiếp tục co giật hoặc cử động trong một khoảng thời gian, giúp đánh lạc hướng kẻ săn mồi. Tuy nhiên, hành vi này cũng đi kèm nhiều chi phí sinh học, có thể ảnh hưởng đến khả năng vận động, tăng trưởng, sinh sản và nhiều mặt khác của đời sống cá thể.

Theo nhóm nghiên cứu do nhà cổ sinh vật học Dolev Fabrikant thuộc Đại học Tel Aviv dẫn đầu, cơ chế tự rụng đuôi là một trong những hành vi chống săn mồi được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất ở bò sát có vảy. Cơ chế này dựa trên sự co cơ tại những vùng đốt gãy chuyên biệt trên đuôi, cho phép con vật tách rời phần phụ này một cách có chủ đích trong tình huống nguy hiểm.

Mẫu vật được nghiên cứu là một đoạn đuôi thằn lằn đã tách rời khỏi cơ thể và được bảo tồn đặc biệt tốt trong hổ phách. Không chỉ lớp da mà cả các mô cơ mềm cũng còn được lưu giữ. Mẫu hổ phách có nguồn gốc từ Thung lũng Hukawng, Bang Kachin ở miền Bắc Myanmar và hiện được lưu giữ trong bộ sưu tập nghiên cứu công khai của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Steinhardt, Đại học Tel Aviv.

Để nghiên cứu cấu trúc bên trong mẫu vật, các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính vi mô bằng tia X. Kết quả cho thấy tại vị trí đứt gãy tồn tại một vòng mô cơ được sắp xếp theo dạng hoa thị hoặc hình nêm. Đây là kiểu cấu trúc hình thành khi các cơ co lại trong quá trình thằn lằn chủ động rụng đuôi. Nhóm nghiên cứu đã đối chiếu kết quả với đuôi của các loài thằn lằn và thằn lằn bóng còn sống hiện nay để xác nhận nhận định này.

So sánh về giải phẫu giữa chiếc đuôi trong hổ phách và đuôi tự rụng của thằn lằn bóng ngày nay.

Dựa trên các đặc điểm giải phẫu còn bảo tồn, các nhà nghiên cứu cho rằng phần đuôi này thuộc về một loài có họ hàng gần với kỳ đà hoặc thuộc nhóm thằn lằn Lacertidae, vốn bao gồm nhiều loài thằn lằn tường ở châu Âu ngày nay. Tuy nhiên, hoàn cảnh chính xác dẫn đến việc phần đuôi được bảo tồn trong hổ phách vẫn chưa thể xác định chắc chắn.

Nhóm tác giả đưa ra hai khả năng chính. Thứ nhất, một con thằn lằn sống trên cây có thể đã bị mắc vào nhựa cây và thoát thân bằng cách tự rụng đuôi. Thứ hai, một kẻ săn mồi đã tóm được con vật, khiến nó rụng đuôi trong lúc giằng co và phần đuôi sau đó rơi xuống bề mặt nhựa cây còn dính. Dù kịch bản nào xảy ra, mẫu vật vẫn ghi lại một hành vi phòng vệ hoàn chỉnh thay vì chỉ thể hiện khả năng giải phẫu cho phép hành vi đó diễn ra.

Các tác giả nhận định rằng việc xác nhận sự tồn tại của hành vi tự rụng đuôi vào giữa kỷ Phấn Trắng cũng giúp xác định niên đại tối thiểu của các cơ chế tái sinh liên quan ở thằn lằn. Bởi ở nhiều loài hiện đại, khả năng tái sinh đuôi thường gắn liền với cơ chế tự rụng đuôi. Nghiên cứu, được công bố trên tạp chí khoa học Palaeontologia Electronica, đồng thời cho thấy hổ phách có khả năng lưu giữ những khoảnh khắc hành vi rất cụ thể của động vật cổ đại, qua đó làm phong phú thêm hiểu biết của giới khoa học về lịch sử tiến hóa của các chiến lược sinh tồn trong tự nhiên.