CÁ GIÁP MỚI Ở TRUNG QUỐC GIÚP LẤP ĐẦY KHOẢNG TRỐNG TIẾN HÓA CỦA CÁ KHÔNG HÀM

Các nhà cổ sinh vật học đã mô tả một chi và loài cá mới mang tên Asioaspis brachyotus, được phát hiện trong các lớp đá Devon sớm ở tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Theo nhóm nghiên cứu, loài cá này sở hữu sự kết hợp độc đáo giữa các đặc điểm nguyên thủy và tiến hóa, giúp lấp đầy khoảng trống trong quá trình tiến hóa của một nhóm động vật có xương sống không hàm đã tuyệt chủng.

Phục dựng ngoại hình của Asioaspis brachyotus. Nguồn: Zhang et al. (2026).

Asioaspis brachyotus sinh sống cách đây khoảng 419 triệu năm, vào kỳ Lochkov thuộc đầu Kỷ Devon. Loài này thuộc Lớp Galeaspida, một nhóm cá không hàm có đầu được bao bọc bởi các tấm giáp xương, chỉ được biết đến từ hóa thạch ở Trung Quốc và miền Bắc Việt Nam. Mặc dù không có hàm, Galeaspida lại có quan hệ tiến hóa gần với động vật có hàm, bao gồm cả con người, hơn so với các loài không hàm còn sống ngày nay như cá mút đá hay cá myxin.

Theo nhà nghiên cứu Cái Chí Khôn thuộc Viện Cổ sinh vật học Có xương sống và Cổ nhân học, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, Galeaspida từ lâu đã giữ vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu nguồn gốc của nhiều đặc điểm then chốt ở động vật có hàm, chẳng hạn như hàm, lỗ thở và các chi ghép đôi. Đến nay, nhóm này đã ghi nhận 19 họ, 74 chi và khoảng 100 loài khác nhau trong các tầng địa chất Silur và Devon.

Các hóa thạch của Asioaspis brachyotus được thu thập từ Thành hệ Tây Sơn Thôn gần hồ chứa Miandian ở Thành phố Khúc Tĩnh, Tỉnh Vân Nam. Bộ mẫu vật bao gồm ba tấm giáp đầu gần như hoàn chỉnh và ba mẫu không hoàn chỉnh. Tấm giáp đầu của loài này có chiều dài từ khoảng 4,7 đến 6 cm, mép ngoài có dạng răng cưa, bề mặt phủ các hạt thô và phần viền mặt dưới phát triển rất rộng.

Nhóm nghiên cứu cũng xác định hóa thạch bảo tồn ít nhất 12 cặp túi mang, dù tình trạng bảo tồn chưa cho phép xác định chính xác tổng số lượng. Dựa trên những đặc điểm giải phẫu đặc trưng, các nhà khoa học xếp loài mới vào Bộ Polybranchiaspiformes, một nhánh Galeaspida nổi bật với số lượng túi mang lớn.

Phân tích phát sinh loài cho thấy Asioaspis brachyotus nằm ở vị trí trung gian giữa các dạng cổ sơ và các dạng tiến hóa hơn trong Bộ Polybranchiaspiformes. Những họ hàng nguyên thủy nhất của nhóm, chẳng hạn như Platylomaspis và Nanningaspis, có mắt và lỗ mở trên đầu nằm sát nhau ở phần đỉnh của tấm giáp đầu, một đặc điểm được cho là phù hợp với lối sống vùi một phần cơ thể trong cát hoặc bùn đáy.

Ngược lại, ở Asioaspis brachyotus, các lỗ mắt và lỗ mở giữa lưng phân bố cách xa nhau hơn và nằm gần mép của tấm giáp đầu. Theo các tác giả, cấu tạo này khiến loài cá mới khó có thể sống theo kiểu bán vùi lấp như các dạng nguyên thủy, bởi bùn cát sẽ dễ dàng tràn vào khoang miệng và khoang mang. Thay vào đó, chúng nhiều khả năng sống trên bề mặt đáy biển, tương tự phần lớn các loài khác trong nhóm Galeaspida.

Từ vị trí tiến hóa và các đặc điểm giải phẫu quan sát được, nhóm nghiên cứu cho rằng Asioaspis brachyotus có thể đại diện cho một giai đoạn chuyển tiếp giữa lối sống nửa chôn mình trong trầm tích đáy và lối sống bò hoặc di chuyển trên bề mặt đáy biển. Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Vertebrata PalAsiatica, góp phần làm sáng tỏ quá trình tiến hóa của các động vật có xương sống cổ đại trong giai đoạn đầu hình thành những đặc điểm dẫn tới sự xuất hiện của động vật có hàm.