KHỦNG LONG MỚI "GÀ ĐỊA NGỤC" CÓ HỘP SỌ HOÀN CHỈNH NHẤT CỦA HỌ CAENAGNATHIDAE

Infernogallus jamesi, một thành viên mới của Họ Caenagnathidae thuộc nhóm khủng long chân thú Oviraptorosauria vừa mới được nhà cổ sinh vật học Gregory Funston cùng các cộng sự công bố trên tập san Nature Communications. Loài mới được mô tả năm 2026 dựa trên nhiều mẫu hóa thạch thu thập từ Thành hệ Hell Creek ở Mỹ, có niên đại thuộc Tầng Maastricht ở cuối Kỷ Phấn Trắng. Phát hiện này đặc biệt quan trọng vì mẫu chuẩn của loài bảo tồn một hộp sọ gần như hoàn chỉnh và còn liên kết giải phẫu tự nhiên, điều chưa từng được ghi nhận ở bất kỳ loài nào trong Họ Caenagnathidae trước đây.

Phục dựng ngoại hình của Infernogallus jamesi. Tranh của Connor Ashbridge.

Hóa thạch chính của loài được phát hiện vào tháng Bảy năm 2011 tại Hạt Garfield, Bang Montana. Mẫu vật, hiện mang số hiệu ROM VP 65050, bao gồm hộp sọ gần như hoàn chỉnh, xương hàm dưới, chuỗi đốt sống cổ và lưng, một phần chi trước, vùng chậu và chi sau bên phải. Ngoài mẫu chuẩn, các nhà nghiên cứu còn xác định thêm nhiều mẫu hóa thạch khác từ Montana, Nam Dakota và Bắc Dakota thuộc cùng loài. Tên chi Infernogallus có nghĩa là "gà địa ngục", vừa nhắc đến Thành hệ Hell Creek nơi loài được phát hiện, vừa phản ánh hình dáng nhỏ và giống chim của nó. Tên loài jamesi được đặt để vinh danh James William Boyd, người đã truyền cảm hứng nghiên cứu cổ sinh vật học cho nhà khoa học Clint Boyd, một thành viên của nhóm nghiên cứu.

Theo mô tả, Infernogallus jamesi là một khủng long tương đối nhỏ. Khối lượng cơ thể của cá thể mẫu chuẩn được ước tính khoảng 9 đến 15kg. Phân tích mô học trên xương đùi, xương mác và xương bàn chân cho thấy cá thể này đã trưởng thành hoàn toàn khi chết, khoảng từ 6 đến 7 năm tuổi. Điều này chứng tỏ kích thước nhỏ không phải do cá thể còn non mà là đặc điểm sinh học của loài. So với những chi khác trong Họ Caenagnathidae ở Hell Creek như Anzu hoặc Eoneophron, loài mới nhỏ hơn đáng kể.

Đặc điểm nổi bật nhất của loài nằm ở cấu trúc hộp sọ. Hốc mắt rất lớn, chiếm gần 40% chiều dài hộp sọ, trong khi vùng phía sau hốc mắt, nơi gắn các cơ hàm, lại nhỏ bất thường. Nhiều xương ở mặt bên hộp sọ có hình dạng khác biệt so với các chi khác đã biết trong nhóm Oviraptorosauria. Nhờ hộp sọ được bảo tồn gần như nguyên vẹn, các nhà nghiên cứu lần đầu tiên có thể quan sát chi tiết giải phẫu đầu của một loài trong Họ Caenagnathidae, nhóm khủng long vốn trước đây chỉ được biết đến qua các mẫu sọ rời rạc hoặc không hoàn chỉnh.

Nghiên cứu cũng cho thấy phần vòm miệng của loài có cấu trúc rất đặc biệt. Một số xương ở khoang miệng phát triển mạnh và kéo dài xuống thấp hơn nhiều so với ở các họ hàng gần. Hàm dưới không có răng, tạo thành mỏ giống chim và có nhiều gờ, rãnh bên trong để tiếp xúc với các cấu trúc tương ứng ở hàm trên khi miệng đóng lại. Các dấu bám cơ trên xương hàm cho thấy loài này có chiếc lưỡi phát triển và linh hoạt. Những đặc điểm này phản ánh một cơ chế xử lý thức ăn chuyên biệt khác với phần lớn các khủng long chân thú khác.

Kết quả phân tích chức năng cho thấy các cơ liên quan đến vùng vòm miệng phát triển mạnh, trong khi các cơ tạo lực cắn lại tương đối giảm. Cấu trúc khớp hàm cho phép hàm dưới trượt ra trước và ra sau khi ăn. Bề mặt tiếp xúc của mỏ được cho là thích hợp cho việc nghiền, cắt và xử lý các loại thức ăn mềm. Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng về sỏi dạ dày trong khoang bụng của mẫu vật, cho thấy loài này có thể không dựa vào cơ chế nghiền thức ăn bằng sỏi như một số khủng long ăn thực vật khác.

Dựa trên tổng hợp các đặc điểm giải phẫu, các tác giả cho rằng Infernogallus jamesi nhiều khả năng là động vật ăn quả. Nghiên cứu chỉ ra rằng cấu trúc hộp sọ và cơ chế vận động của hàm có nhiều điểm tương đồng chức năng với vẹt Pesquet hiện đại (Psittrichas fulgidus), một loài chuyên ăn phần thịt quả và loại bỏ hạt. Theo nhóm nghiên cứu, các thích nghi của Họ Caenagnathidae có thể liên quan đến sự đa dạng ngày càng tăng của các loại quả có thịt trong giai đoạn Phấn Trắng muộn.

Bên cạnh việc bổ sung thêm một loài mới vào danh mục khủng long Bắc Mỹ cuối Kỷ Phấn Trắng, Infernogallus jamesi còn cung cấp nguồn tư liệu đặc biệt giá trị về giải phẫu sọ và sinh học của Họ Caenagnathidae. Hộp sọ gần như hoàn chỉnh đầu tiên của nhóm này giúp các nhà cổ sinh vật học hiểu rõ hơn về sự tiến hóa thức ăn, cơ chế nhai và sự đa dạng sinh thái của nhóm Oviraptorosauria trong khoảng vài triệu năm cuối cùng trước sự kiện tuyệt chủng hàng loạt ở ranh giới Phấn Trắng - Cổ Cận.