LOÀI CÁ SẤU MÕM DÀI HÓA THẠCH MỚI ĐẾN TỪ CÙNG LỚP ĐÁ ĐƯỢC DÙNG LÀM TƯỢNG NHÂN SƯ

Một nghiên cứu mới dựa trên chụp cắt lớp vi mô (micro-CT) đã cho thấy một mẫu hóa thạch cá sấu cổ được tìm thấy gần Cairo, Ai Cập, không có quan hệ họ hàng gần với loài cá sấu mõm dài giả (Tomistoma schlegelii) như các nhà cổ sinh vật học từng nhận định. Kết quả này đã dẫn tới việc các nhà nghiên cứu đổi tên loài hóa thạch từ Tomistoma cairense thành Herugavialis cairensis.

Tranh vẽ hộp sọ và phục dựng phần đầu của Herugavialis cairensis trên nền tượng nhân sư và kim tự tháp ở Ai Cập. Tranh của Karim Zanaty.

Theo nghiên cứu do các nhà khoa học của Đại học University College London thực hiện, chi Tomistoma ngày nay chỉ còn một loài còn sống là cá sấu mõm dài giả (Tomistoma schlegelii), phân bố trong các môi trường nước ngọt ở Đông Nam Á và được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp vào nhóm nguy cấp. Tuy nhiên, trong dữ liệu hóa thạch, nhiều loài thuộc Đại Tân sinh trước đây đã được gán vào chi này, cho thấy sự đa dạng và phạm vi phân bố rộng lớn hơn nhiều trong quá khứ, trải dài từ châu Phi đến châu Âu.

Một trong những loài cổ xưa nhất từng được xếp vào chi Tomistoma là Tomistoma cairense, sống vào giữa Thế Thủy Tân tại Ai Cập, khoảng 45 triệu năm trước. Loài này được mô tả lần đầu vào năm 1927 và hiện được biết đến thông qua nhiều mẫu vật hóa thạch, trong đó có một hộp sọ tương đối hoàn chỉnh được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Stuttgart (Đức). Đặc biệt, lớp đá nơi tìm thấy hóa thạch của Tomistoma cairense cũng chính là lớp đá mà người Ai Cập cổ đã sử dụng để tạo ra tượng nhân sư nổi tiếng.

Để làm rõ vị trí tiến hóa của loài hóa thạch này, các nhà khoa học đã sử dụng công nghệ micro-CT nhằm khảo sát cấu trúc bên trong hộp sọ mẫu vật. Dữ liệu thu được sau đó được so sánh với nhiều đại diện khác của Liên họ Gavialoidea, bao gồm cá sấu mõm dài giả (false gharial) và cá sấu mõm dài Ấn Độ (gharial). Nhóm nghiên cứu cũng tiến hành phân tích tiến hóa quy mô lớn dựa trên 152 loài và 331 đặc điểm giải phẫu.

Kết quả cho thấy hóa thạch Ai Cập thực sự thuộc Liên họ Gavialoidea nhưng không nằm gần nhánh của cá sấu mõm dài giả như giả thuyết trước đây. Thay vào đó, nó đại diện cho một nhánh tách sớm trong dòng tiến hóa của Phân họ Gavialinae. Trên cơ sở này, các nhà khoa học đã thiết lập tên gọi mới Herugavialis cairensis cho loài hóa thạch.

Về mặt hình thái, Herugavialis cairensis sở hữu chiếc mõm dài và hẹp, chiếm khoảng 64% chiều dài toàn bộ hộp sọ. Bên cạnh đó, các hốc mắt của loài này có vành nhô cao, tạo nên những đặc điểm giải phẫu giúp phân biệt nó với các họ hàng khác trong nhóm. Những dữ liệu mới từ cấu trúc sọ đã cung cấp thêm thông tin quan trọng về lịch sử tiến hóa của các loài cá sấu mõm dài cổ đại.

Nhóm nghiên cứu cũng xem xét bức tranh rộng hơn về sự đa dạng của các loài trong Liên họ Gavialoidea tại khu vực Địa Trung Hải. Kết quả cho thấy ít nhất sáu loài đã tồn tại trong khu vực này vào Kỷ Cổ Cận và thêm ít nhất sáu loài khác xuất hiện trong Thế Trung Tân. Tuy nhiên, hiện chưa ghi nhận hóa thạch Gavialoidea nào thuộc Thế Tiệm Tân. Sự suy giảm của nhóm này cùng nhiều loài cá sấu khác ở Địa Trung Hải có thể liên quan đến những biến động môi trường lớn trong khu vực.

Theo các tác giả, trong phần lớn 50 triệu năm qua, vùng Địa Trung Hải từng là nơi sinh sống của nhiều loài cá sấu đa dạng, bao gồm cả các đại diện thuộc Họ Gavialidae. Mức độ đa dạng này thay đổi theo thời gian, dường như liên quan đến những biến động về nhiệt độ toàn cầu và mực nước biển. Đến khoảng 6 triệu năm trước, quá trình khô cạn của Địa Trung Hải trong sự kiện được gọi là “khủng hoảng độ mặn Messinia” có thể đã góp phần khiến toàn bộ các loài cá sấu biến mất khỏi khu vực này.