HỌ HÀNG CỔ XƯA CỦA NGƯ LONG ĐƯỢC ĐẶT TÊN "KẺ NGHIỀN CÚC ĐÁ"

Các nhà cổ sinh vật học vừa mô tả một loài bò sát biển cổ đại hoàn toàn mới mang tên Ammonitritor scientiacivium, thuộc nhóm Ichthyosauriformes, một nhánh bò sát biển sơ khai có quan hệ gần với các ngư long nổi tiếng. Phát hiện này được công bố năm 2026 dựa trên một hóa thạch đặc biệt tìm thấy tại quần đảo Svalbard của Na Uy, có niên đại vào đầu Kỷ Tam Điệp, chỉ vài triệu năm sau sự kiện tuyệt chủng hàng loạt cuối Kỷ Permi, thảm họa sinh học lớn nhất trong lịch sử Trái Đất.

Tranh của Ge0s_psiptus / Reddit.

Loài mới được xếp vào Họ Omphalosauridae, một nhóm bò sát biển vẫn còn khá bí ẩn đối với giới khoa học. Chi mới mang tên Ammonitritor, có nghĩa là “kẻ nghiền cúc đá”, ghép từ “ammonite” (cúc đá) và tiếng Latin "tritor" (nghiền nát). Tên gọi này phản ánh giả thuyết rằng loài vật này chuyên ăn các động vật thân mềm có vỏ cứng như ammonite. Trong khi đó, tên loài scientiacivium được tạo từ các từ Latin mang nghĩa “khoa học” và “công dân”, nhằm tôn vinh những đóng góp của các nhà khoa học công dân đối với ngành cổ sinh vật học cũng như quá trình phát hiện loài mới này.

Hóa thạch của Ammonitritor scientiacivium được phát hiện trong một chuyến khảo sát năm 2010 do Luc Ebbo dẫn đầu tại hệ tầng Vikinghøgda trên đảo Spitsbergen, thuộc quần đảo Svalbard. Mẫu vật nằm trong một khối kết hạch đá vôi bị nứt thành nhiều mảnh. Sau khi được thu thập, các mảnh hóa thạch được ghép lại và quá trình làm sạch, chuẩn bị mẫu hoàn tất vào năm 2020. Các bản sao sau đó được gửi đến nhiều bảo tàng ở Thụy Điển, Thụy Sĩ, Trung Quốc và Hoa Kỳ để phục vụ nghiên cứu.

Điều khiến phát hiện này đặc biệt quan trọng là mẫu vật bao gồm một hộp sọ gần như hoàn chỉnh cùng một phần cột sống. Mặc dù một số bộ phận như phần sọ trong và vòm miệng không còn được bảo tồn, phần lớn hộp sọ vẫn giữ được cấu trúc ba chiều. Đây là hộp sọ Omphalosauridae đầu tiên trên thế giới được bảo tồn theo dạng 3D, khác hẳn với các hóa thạch trước đây vốn thường bị ép dẹt hoặc không hoàn chỉnh. Nhờ đó, các nhà nghiên cứu có cơ hội quan sát chi tiết giải phẫu đầu của nhóm bò sát biển bí ẩn này một cách rõ ràng hơn bao giờ hết.

Năm 2026, nhóm nghiên cứu do nhà cổ sinh vật học P. Martin Sander dẫn đầu đã chính thức mô tả và đặt tên cho loài mới dựa trên mẫu chuẩn mang số hiệu PGE LE 2024.0.264. Công trình nghiên cứu không chỉ giúp xác định vị trí tiến hóa của loài mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng về sự đa dạng của các hệ sinh thái biển trong giai đoạn Trái Đất phục hồi sau đại tuyệt chủng cuối Kỷ Permi.

Các phân tích phát sinh chủng loại cho thấy Ammonitritor scientiacivium là thành viên của họ Omphalosauridae. Trong cây tiến hóa, loài này xuất hiện sau chi Cartorhynchus nhưng trước các chi Sclerocormus và Omphalosaurus. Vị trí này giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn quá trình tiến hóa ban đầu của nhánh Ichthyosauriformes, nhóm cuối cùng đã sinh ra những ngư long phổ biến khắp đại dương trong Đại Trung Sinh.

Quan trọng hơn, phát hiện mới cho thấy các bò sát biển đã nhanh chóng đa dạng hóa sau cuộc khủng hoảng sinh học cuối Kỷ Permi. Sự hiện diện của một động vật ăn sinh vật có vỏ cứng như Ammonitritor cho thấy các chuỗi thức ăn biển phức tạp đã được tái lập tương đối sớm trong Kỷ Tam Điệp. Điều này cung cấp thêm bằng chứng về tốc độ phục hồi đáng kinh ngạc của sự sống trên Trái Đất sau một trong những biến cố tuyệt chủng nghiêm trọng nhất từng xảy ra.

Với hộp sọ ba chiều được bảo tồn xuất sắc cùng vị trí tiến hóa quan trọng, Ammonitritor scientiacivium hứa hẹn sẽ trở thành một trong những hóa thạch then chốt giúp giải mã giai đoạn đầu của lịch sử ngư long và các bò sát biển cổ đại. Đồng thời, phát hiện này cũng nhấn mạnh giá trị to lớn của những khám phá hóa thạch tại vùng Bắc Cực, nơi vẫn đang lưu giữ nhiều bí mật về sự tiến hóa của sự sống sau các biến cố lớn trong quá khứ địa chất của hành tinh.