LỖ HỔNG LỚN NHẤT CỦA GIẢ THUYẾT "T. REX ĂN XÁC THỐI"

Đối với giả thuyết Tyrannosaurus rex là loài ăn xác thối thuần túy/bắt buộc, một trong những vấn đề quan trọng cần bàn đó là: lượng xác thối cần thiết mà một con T. rex cần để ăn cho no bụng đó sẽ ở đâu ra? 

Tyrannosaurus tấn công một con khủng long mỏ vịt. Tranh của Mark Witton.

Giả thuyết T. rex và các họ hàng của nó (như Gorgosaurus) thực chất đã xuất hiện từ đầu thế kỷ XX, với người khởi xướng là Lawrence Lambe (1863-1919). Tuy nhiên, đó là thời điểm mà hiểu biết của con người về khủng long còn rất hạn chế và nhiều sai sót, nên nhiều luận điểm của Lambe đưa ra để ủng hộ giả thuyết này không còn đứng vững theo những gì chúng ta biết về khủng long hiện nay. Phải đến thập niên 1990, nhà cổ sinh vật học người Mỹ Jack Horner mới thổi bùng lại cuộc tranh luận về việc T. rex là loài ăn xác thối thuần túy hay săn mồi chủ động bằng những luận điểm mới, chẳng hạn như (1) tay T. rex quá nhỏ để có thể giữ chặt con mồi khi đi săn; (2) T. rex có khướu giác nhạy bén để ngửi thấy xác thối từ rất xa, giống như kền kền; (3) răng của T. rex có thể nghiền nát xương để ăn tủy, phần giàu dinh dưỡng nhất của con mồi; (4) một số con mồi của T. rex có bằng chứng cho thấy chúng chạy nhanh hơn tốc độ di chuyển của T. rex, mà nếu không đuổi kịp con mồi thì săn kiểu gì...

Phe phản đối giả thuyết này cũng phản bác bằng những lập luận khá chắc chắn. Chẳng hạn, về chuyện tay nhỏ không thể giữ chặt con mồi, nhà cổ sinh vật học Thomas Holtz Jr. phân tích rằng có rất nhiều loài săn mồi ngày nay không cần dùng đến chi trước để đi săn, ví dụ như chó sói, linh cẩu và chim thư ký, cũng như các loài động vật tuyệt chủng khác được cho là kẻ săn mồi vốn không hề sử dụng đến chi trước như chim khủng bố. Trong một nghiên cứu năm 1998, tuy Karen Chin và các đồng nghiệp đã tìm thấy các mảnh vụn xương trong phân hóa thạch được cho là của khủng long bạo chúa, nhưng họ chỉ ra rằng răng của khủng long bạo chúa không thích nghi tốt với việc nhai xương một cách hệ thống để hút tủy như cách loài linh cẩu vẫn làm. Các phân tích gần đây cũng chỉ ra rằng mặc dù không nhanh nhẹn như các loài săn mồi trên cạn hiện đại, T. rex vẫn có thể đủ nhanh để săn được những con mồi lớn thuộc các nhóm khủng long mỏ vịt hay khủng long mặt sừng.

Tuy nhiên, đó mới là những tranh cãi xoay quanh hình thái học như kích thước tay, cấu trúc mắt, thùy khứu giác... Nhưng vấn đề về lượng xác thối sẵn có đặt ra ở đầu bài viết cũng quan trọng không kém. Với một loài ăn thịt khổng lồ như T. rex, chúng hiển nhiên cần một lượng thức ăn rất lớn để đáp ứng nhu cầu năng lượng của cơ thể. Liệu hệ sinh thái nơi chúng sống có cung cấp đủ xác thối để chúng sống như một kẻ ăn xác thuần túy hay không?

Về vấn đề này, có hai nghiên cứu để chúng ta xem xét. Một là nghiên cứu năm 2003 của Graeme D. Ruxton và David C. Houston có tựa đề "Could Tyrannosaurus rex have been a scavenger rather than a predator? An energetics approach" (tạm dịch: Liệu Tyrannosaurus rex có thể là một kẻ ăn xác thối hơn là một kẻ săn mồi? Tiếp cận dưới góc độ năng lượng). Trong nghiên cứu này, hai tác giả đã tính toán lượng năng lượng tiêu thụ của một con T. rex dựa trên kích thước cơ thể và so sánh với mức độ trù phú của hệ sinh thái Serengeti ngày nay. Họ kết luận rằng, một hệ sinh thái trù phú như vậy hoàn toàn có thể cung cấp đủ lượng xác thối (thịt động vật chết tự nhiên) để nuôi sống một sinh vật khổng lồ như T. rex mà nó không cần phải tốn năng lượng đi săn.

Thế nhưng, một nghiên cứu khác vào năm 2011 đã bác bỏ hoàn toàn lập luận này. Đó là nghiên cứu có tựa đề "Intra-guild competition and its implications for one of the biggest terrestrial predators, Tyrannosaurus rex" (tạm dịch: Cạnh tranh nội bộ nhóm và tác động của nó đối với một trong những loài động vật ăn thịt trên cạn lớn nhất, Tyrannosaurus rex) của tiến sĩ Chris Carbone cùng các cộng sự Samuel T. Turvey và Jon Bielby. Trước hết, nhóm của Carbone chỉ ra rằng nghiên cứu năm 2003 của Ruxton và Houston đã làm toán trong một môi trường giả định "lý tưởng", nơi chỉ có duy nhất một mình T. rex đi nhặt xác thối. Điều này không chính xác vì ngoài T. rex ra, Bắc Mỹ cuối Kỷ Phấn Trắng còn là nơi quy tụ nhiều kẻ ăn thịt khác từ nhỏ, cỡ trung cho đến cỡ lớn, cả khủng long lẫn không phải khủng long, từ dưới đất cho đến trên không. 

Chuyện ăn xác thối hoàn toàn có thể xảy ra, nhưng phụ thuộc vào cơ hội chứ T. rex không thuần túy ăn xác thối. Tranh của tuomaskoivurinne / Deviant Art.

Tiếp đến, họ đã lập mô hình cấu trúc quần thể khủng long ăn thực vật sống cùng thời để xem lượng xác thối tạo ra hàng ngày có quy mô như thế nào. Kết quả mô phỏng cho thấy gần 50% lượng khủng long ăn cỏ chết tự nhiên rơi vào nhóm cân nặng chỉ từ 55 đến 85kg (những con non hoặc loài khủng long nhỏ). Những cái xác siêu lớn (vài tấn) từ những con trưởng thành thực tế rất hiếm và không xuất hiện một cách ổn định để làm nguồn thức ăn đáng tin cậy cho một loài khổng lồ. Và với sự hiện diện của đông đảo các loài ăn thịt, T. rex nếu chỉ thuần ăn xác thối sẽ đối mặt với một cuộc cạnh tranh cực kỳ khốc liệt. Trong cuộc cạnh tranh này, những loài khủng long ăn thịt nhỏ hay những kẻ biết bay như dực long có ưu thế rất lớn nhờ số lượng đông đảo, tốc độ tìm kiếm cực nhanh và khả năng di chuyển linh hoạt. Hệ quả là phần lớn các xác thối sẽ bị nhóm này phát hiện và đánh chén rất nhanh trước khi T. rex nhận biết và di chuyển tới nơi.

Chính vì thế, họ kết luận "T. rex và các loài khủng long ăn thịt cực lớn khác sẽ không thể cạnh tranh nếu chỉ làm kẻ ăn xác thối bắt buộc, và chúng chủ yếu sẽ phải săn các con mồi là động vật có xương sống lớn, tương tự như nhiều loài thú ăn thịt lớn trong các hệ sinh thái ngày nay."

Không chỉ có những nghiên cứu về mặt lý thuyết, các phát hiện hóa thạch gần đây cũng dần dần đập tan giả thuyết "T. rex thuần túy ăn xác thối". Chẳng hạn, người ta đã tìm thấy vết cắn nhiều khả năng là của T. rex vào xương đuôi của một con khủng long mỏ vịt Edmontosaurus. Điều quan trọng là vết thương này đã lành lại, chứng tỏ con Edmontosaurus bị T. rex tấn công khi còn sống, nhưng nó đã may mắn trốn thoát và sống sót để vết thương tự lành. Xác chết thì không thể lành vết thương. Ngoài ra, nhiều hóa thạch sừng và diềm cổ của Triceratops có vết gặm khớp hoàn toàn với hàm răng T. rex, và các vết thương này cũng cho thấy dấu hiệu bình phục một phần, minh chứng cho việc T. rex săn mồi sống và có tỷ lệ thất bại nhất định.

Với những lập luận và bằng chứng chắc chắn như vậy, có thể nói cuộc tranh luận xoay quanh việc T. rex săn mồi chủ động hay ăn xác thối thuần túy đã ngã ngũ từ lâu. Nhưng điều đó không có nghĩa là T. rex từ chối những bữa ăn miễn phí, không tốn sức. Hầu hết các nhà cổ sinh vật học ngày nay đều chấp nhận rằng khủng long bạo chúa là một kẻ săn mồi chủ động và, giống như phần lớn các loài ăn thịt lớn khác, chúng cũng sẽ ăn xác thối khi có cơ hội.