CÔNG BỐ LOÀI GIÁC LONG MỚI CRYPTARCUS RUSSELLI

Một nghiên cứu mới công bố đã chính thức xác lập Cryptarcus russelli như một chi và loài giác long (nhánh Ceratopsia) mới, sau gần một thế kỷ được xếp trong chi Chasmosaurus. Kết luận này được đưa ra sau quá trình tái thẩm định mẫu vật có ký số CMNFV 8800, vốn được Charles M. Sternberg mô tả lần đầu năm 1940 dưới tên Chasmosaurus russelli. Việc phân tích lại cấu trúc hộp sọ, bao gồm các phần từng bị che phủ bởi lớp thạch cao phục dựng, đã cho thấy mẫu vật này sở hữu nhiều đặc điểm giải phẫu không phù hợp với Chasmosaurus.

Phục dựng ngoại hình của Cryptarcus russelli. Tranh của Connor Ashbridge.

Mẫu vật CMNFV 8800, nay là mẫu định danh của Cryptarcus, được phát hiện năm 1936 tại khu vực Onefour, Alberta, trong các lớp đá có niên đại Campanian giữa của Thành hệ Dinosaur Park. Mẫu vật gồm phần lớn hộp sọ, ngoại trừ phần mõm, hàm dưới cùng một phần của diềm xương bị thiếu và được phục dựng sau khi khai quật. Trong nhiều thập niên, nó được xem là một trong hai loài hợp lệ của Chasmosaurus, cùng với Chasmosaurus belli, và nhiều mẫu vật khác đã được quy vào Chasmosaurus russelli dựa trên sự khác biệt về tầng địa chất và hình dạng diềm.

Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó cho thấy sự phân chia giữa C. russelli và C. belli không ổn định. Nhiều đặc điểm từng được xem là tiêu chí phân loại, chẳng hạn như góc lõm giữa hai thanh xương đỉnh (parietal), kích thước sừng hay hình dạng các gai viền diềm, lại biến thiên mạnh giữa các cá thể và không tạo thành ranh giới rõ ràng. Đồng thời, việc xác định lại vị trí địa tầng của CMNFV 8800 cho thấy nó không nằm ở lớp thấp như từng giả định, khiến lập luận phân chia theo tuổi địa chất không còn vững chắc.

Nghiên cứu năm 2026 của Robert B. Holmes, Jordan C. Mallon, Michael J. Ryan và David C. Evans đã tiến hành tái xử lý mẫu vật, loại bỏ các phần phục dựng cũ và mô tả lại chi tiết giải phẫu. Kết quả cho thấy CMNFV 8800 có nhiều đặc điểm độc đáo, đặc biệt là phần lõm sâu ở rìa sau diềm và dạng vòm của các gai gắn trên mép xương đỉnh (epiparietal) trong vùng lõm này, những đặc điểm không xuất hiện ở Chasmosaurus hay các mẫu vật từng được gán cho C. russelli. Vì vậy, nhóm tác giả kết luận rằng mẫu vật đại diện cho một chi riêng biệt và đặt tên chi mới Cryptarcus, nghĩa là "vòm ẩn", nhấn mạnh đặc điểm diềm và việc loài này "ẩn mình" trong chi Chasmosaurus suốt nhiều thập niên. Tên loài russelli được giữ nguyên.

Phục dựng hộp sọ của Cryptarcus russelli. Nguồn: Robert B. Holmes, Jordan C. Mallon, Michael J. Ryan và David C. Evans.

Trong số các mẫu vật từng được gán cho C. russelli, chỉ có một phần xương đỉnh (TMP 2013.019.0038) được giữ lại trong chi mới, dựa trên sự tương đồng giải phẫu với CMNFV 8800. Các mẫu vật khác hoặc không đủ đặc trưng để phân loại, hoặc thể hiện giải phẫu không phù hợp, nên được trả lại chi Chasmosaurus chờ đánh giá độc lập. Một mẫu sừng lớn (CMNFV 55193) cũng được ghi nhận là có thể thuộc Cryptarcus, nhưng không mang đặc điểm chẩn đoán nên chưa thể khẳng định.

Về quan hệ phát sinh, Cryptarcus hiện chưa được xác định chắc chắn là gần với Chasmosaurus hay các chi khác trong Phân họ Chasmosaurinae khác Pentaceratops hay Utahceratops. Các phân tích khác nhau trong nghiên cứu năm 2026 cho ra những vị trí khác nhau trong cây phát sinh, phản ánh sự phức tạp của Phân họ Chasmosaurinae và những hạn chế của dữ liệu hiện có. Dù vậy, việc tách Cryptarcus thành một chi riêng được xem là bước đi thận trọng và hợp lý, nhằm tránh gán nhầm các đặc điểm độc đáo của CMNFV 8800 vào một chi không phù hợp.

Việc công bố Cryptarcus russelli đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hiểu rõ hơn sự đa dạng của các loài giác long tại Thành hệ Dinosaur Park. Nó cũng cho thấy tầm quan trọng của việc tái thẩm định các mẫu vật đã được phát hiện từ lâu, đặc biệt khi công nghệ và phương pháp nghiên cứu hiện đại cho phép làm sáng tỏ những chi tiết từng bị bỏ qua. Sự xuất hiện của Cryptarcus không chỉ bổ sung một chi mới vào cây tiến hóa của nhánh Ceratopsia, mà còn nhấn mạnh rằng ngay cả những mẫu vật quen thuộc nhất cũng có thể mang đến bất ngờ khi được nhìn lại bằng con mắt khoa học hiện đại với các công nghệ tối tân nhất.