CỐ GIÁO SƯ ĐẶNG VŨ KHÚC, NGƯỜI TIÊN PHONG MỞ ĐƯỜNG CHO NGÀNH CỔ SINH TẠI VIỆT NAM

Khủng long tất nhiên vẫn là những động vật cổ đại được chú ý nhất, nhưng chưa tìm thấy khủng long không có nghĩa là ngành cổ sinh vật của một quốc gia không tồn tại. Đó là sự hiểu lầm mà rất nhiều bạn đang giữ trong đầu đối với ngành cổ sinh Việt Nam, thậm chí dẫn đến những kiểu đoán già đoán non như "nhà nước không quan tâm", "chẳng ai thèm làm". Trên thực tế, dù không được chú ý và thành tựu ít được biết đến, ngành cổ sinh Việt Nam vẫn được đánh giá cao nhờ công lao của những nhà khoa học thầm lặng. Họ có thể không được đào tạo bài bản ngay từ đầu về cổ sinh mà thường "rẽ ngang" từ một ngành có liên quan (nhất là ngành địa chất), nhưng những va chạm và kinh nghiệm tích lũy trong thực tế khoa học đã tạo nên những nhà cổ sinh rất cứng về nghề và nhận được sự tôn trọng từ đồng nghiệp quốc tế.

Cố giáo sư Đặng Vũ Khúc lúc sinh thời, ảnh đăng trên Khoahoc.tv.

Một trong số những nhân vật phi thường như vậy chính là cố giáo sư Đặng Vũ Khúc (1931-2012). Ông xuất thân từ khoa Mỏ - Luyện kim của Đại học Bách khoa trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ và xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa. Sau đó, nhờ định hướng của các chuyên gia Liên Xô, ông cùng một vài cán bộ địa chất trẻ có trình độ đại học được chọn để đi vào nghiên cứu một khoa học mới lạ - cổ sinh vật học, một ngành khoa học hoàn toàn mới mẻ đối với Việt Nam lúc bấy giờ. Người làm cổ sinh vừa phải có kiến thức địa chất, vừa có hiểu biết về sinh học, thế nên chàng trai trẻ Đặng Vũ Khúc lại phải lao vào học thêm kiến thức về sinh học. Càng học, càng nghiên cứu lại càng bị thu hút, người sinh viên khoa Mỏ - Luyện kim năm nào lại bất ngờ trở thành một trong những nhà khoa học hàng đầu của cả nước về cổ sinh.

Vậy là, sự nghiệp của ông gắn liền với cổ sinh vật học và địa tầng học từ những năm 60 của thế kỷ trước cho đến khi nghỉ hưu. Thành quả của mấy chục năm lao động bền bỉ và sáng tạo của cố giáo sư Đặng Vũ Khúc là cả trăm công trình khoa học về cổ sinh và địa tầng được công bố trên các tạp chí khoa học trong và ngoài nước. Nổi bật nhất trong số đó là những kết quả nghiên cứu về hoá thạch thân mềm thuộc Đại Trung sinh, được xem là nền tảng vững chắc cho việc phân chia hợp lý địa tầng Đại Trung sinh trong bản đồ địa chất Việt Nam. Ông là tác giả nghiên cứu và người đặt tên cho 8 chi thân mềm mới, được sử dụng rộng rãi trong địa chất Việt Nam và được đồng nghiệp nước ngoài thừa nhận, bao gồm Vietnamicardium (1977), Songdaella (1977), Langvophorus (1977), Mesoneilo (1977), Mesopinna (1984), Daonellopecten (1984), Veteranella (Gonioleda) (1984) và Costatoria (Napengocosta) (1991), Tongdzuyites (2000), Dalaticeras (2000). Nhiều giống loài được giáo sư đặt tên theo những địa danh nơi ông đi qua và tìm thấy hóa thạch, khắc ghi những dấu ấn rất Việt Nam vào các tài liệu khoa học có giá trị quốc tế.

Phục dựng Bannhuanaspis vukhuci, tranh của huykhoi2407 / Deviant Art.

Đóng góp của ông với ngành cổ sinh vật học Việt Nam còn ở việc cùng các đồng nghiệp biên soạn nên bộ sách Atlas cổ sinh vật Việt Nam 4 tập, một công trình rất đầy đủ và toàn diện về sự sống cổ đại ở Việt Nam dựa trên những gì đã được khai quật và nghiên cứu. Một công trình to lớn như vậy cũng cho thấy rằng Việt Nam có một ngành cổ sinh tương đối đáng nể so với điều kiện vốn có, và việc chưa tìm thấy khủng long chỉ là một kết quả thiên về yếu tố chưa may mắn, bởi những điều kiện khác thì đã có đủ (trầm tích lục địa của Thời đại Khủng long, đội ngũ nghiên cứu cổ sinh giàu kinh nghiệm và tâm huyết...)

Cũng chính nhờ những đóng góp đó mà về sau, một số giống loài sinh vật cổ đã được đặt theo tên ông, chẳng hạn như Vukhuclepis lyhoaensis (một loài cá da phiến) hay Bannhuanaspis vukhuci (một loài cá giáp mũ). Nếu có ai nói rằng, ở Việt Nam không có ngành cổ sinh hay cổ sinh không được quan tâm thì những cái tên như giáo sư Đặng Vũ Khúc chính là sự phản biện đanh thép nhất. Thế nên, đừng vì Việt Nam chưa tìm thấy hóa thạch khủng long phi điểu mà phủ nhận thành tựu cũng như những đóng góp của ngành cổ sinh Việt Nam đối với đất nước.

THAM KHẢO:

Ngọc Phạm, "'Người rừng' nửa thế kỷ đi tìm 'di chúc' của Trái Đất", báo điện tử Người Đưa Tin ngày 27/12/2012. Truy cập lúc 15h00 ngày 19/05/2026.
Hội Cổ sinh Địa tầng Việt Nam, Tạp chí Địa chất, bạn bè và đồng nghiệp, "GS.TSKH VŨ KHÚC - MỘT TẤM GƯƠNG LAO ĐỘNG KHOA HỌC XUẤT SẮC", trang web Cục Địa chất Việt Nam. Truy cập lúc 15h00 ngày 19/05/2026.
"Chị thấy con cúc đá này có đẹp không?", trang web Khoahoc.tv. Truy cập lúc 15h00 ngày 19/05/2026.