TÁC PHẨM TIẾN HÓA GIẢ TƯỞNG CỦA HỌA SĨ TRẺ VIỆT NAM KHIẾN NHIỀU NGƯỜI TƯỞNG BỌ BA THÙY VẪN TỒN TẠI

Lỡ quên nói đây chỉ là "chuyện giả tưởng", họa sĩ trẻ người Việt khiến hàng nghìn người tưởng bọ ba thùy vẫn còn tồn tại.

Hình vẽ minh họa trong bài đăng của Nguyenkhoi Tran (tzkhoidraws / X).

Trong một diễn biến khá thú vị trên mạng xã hội (X), bài viết đăng ngày 6 tháng Ba của một tài khoản có nickname Nguyenkhoi Tran đã khiến cộng đồng yêu cổ sinh xôn xao khi mô tả một loài bọ ba thùy (trilobite) vừa được khám phá ngoài khơi Philippines, một phát hiện "có thể ví như phép màu cá vây tay của thế kỷ XXI". Tài khoản này viết: "Những sóng gió của thời gian đã biến chúng thành một sinh vật có dạng giống như giun không dài hơn 0,5mm, gần như chỉ nằm bất động trong những lớp trầm tích lạnh lẽo và tối tăm." Bài viết cũng cho biết các nhà khoa học đặt tên cho loài bọ ba thùy này là Permianspiritus aybissi. Kèm theo là một bức tranh vẽ hình dạng của loài bọ ba thùy này, càng khiến bài đăng trở nên thuyết phục. Ngoài ra Nguyenkhoi Tran còn cung cấp mô tả chi tiết của Permianspiritus trong đường link dẫn tới một bài đăng trên Reddit (với tài khoản BleazkTheBobberman).

Bọ ba thùy vốn dĩ được biết là đã tuyệt chủng vào cuối Kỷ Permi, khoảng 251 triệu năm trước và do đó, việc phát hiện ra một loài bọ ba thùy còn tồn tại sẽ là một tin tức chấn động với giới nghiên cứu. Không có gì lạ khi bài đăng của Nguyenkhoi Tran đã thu hút hàng trăm nghìn lượt xem, hơn 800 lần đăng lại và nhiều bình luận. Rất nhiều người trong chúng ta vẫn tin rằng, ẩn sâu dưới đáy đại dương kia có thể là những dạng sống cổ đại mà chúng ta tưởng biến mất từ lâu nhưng vẫn âm thầm sống sót, giống như cái cách chúng ta từng tìm thấy cá vây tay (coelacanth) sau khi tưởng chúng đã tuyệt chủng cùng khủng long vào cuối Kỷ Phấn Trắng.

Nhiều người đã ngay lập tức vào cuộc tìm hiểu, tra cứu trên mạng và phát hiện ra cái tên Permianspiritus không hề tồn tại. Không hề có bất kỳ tài liệu khoa học hay hãng tin chính thống nào nói về một loài bọ ba thùy được phát hiện còn sống ở thời nay. Một số người bắt đầu tin rằng đây là một cú lừa ác ý dù Cá tháng Tư chưa đến. Trước những thảo luận ngày càng sôi nổi về Permianspiritus, tác giả của bức tranh mô tả loài bọ ba thùy này là Nguyenkhoi Tran đã phải lên tiếng. Nguyenkhoi Tran cho biết đây chỉ là một bài đăng giả tưởng được mình đăng tải trong cộng đồng tiến hóa giả tưởng (Speculative Evolution) trên Reddit rồi sau đó chia sẻ lên X. Tuy nhiên, việc tác giả không nói rõ từ đầu trên X đã khiến nhiều người hiểu lầm rằng đây là một phát hiện mới thật sự.

Nguyenkhoi Tran bình luận: "Tôi chưa bao giờ mong điều này sẽ vượt ra ngoài cộng đồng tiến hóa giả tưởng cả. Không lẽ tôi vừa vô tình lan truyền thông tin sai lệch sao?" Dù vậy, không nhiều người trách cứ họa sĩ đến từ Việt Nam, họ chỉ bày tỏ sự tiếc nuối vì trong một khoảnh khắc nào đó đã tin rằng đây là sự thật, rằng những giống loài bọ ba thùy đã tuyệt chủng từ lâu vẫn còn hiện diện trên Trái đất dưới một hình dạng rất khác.

Nhiều bình luận thể hiện sự tiếc nuối rằng đây không phải là sự thật.

Câu chuyện Permianspiritus aybissi thật ra không phải là trường hợp đầu tiên mà nghệ thuật và khoa học đan xen để tạo ra những sinh vật "có vẻ như thật". Cộng đồng tiến hóa giả tưởng đã tồn tại từ giữa thế kỷ XX, với một trong những tác phẩm đặt nền móng chính là Rhinogradentia của nhà sinh học người Đức Gerolf Steiner. Năm 1957, Steiner xuất bản cuốn The Snouters: Form and Life of the Rhinogrades, mô tả một nhóm động vật có vú hoàn toàn hư cấu, tiến hóa dựa trên chiếc… mũi. Ông tạo ra cả hệ thống phân loại, bản đồ phân bố, mô tả giải phẫu, thậm chí cả lịch sử tuyệt chủng của chúng. Điều đáng nói là cuốn sách được viết theo phong cách khoa học nghiêm túc đến mức nhiều sinh viên sinh học thời đó tưởng rằng Rhinogradentia là thật. Từ "cú lừa học thuật" này, một truyền thống mới hình thành: dùng khoa học để kể chuyện, tạo ra những thế giới sinh học có logic nội tại chặt chẽ, dù hoàn toàn tưởng tượng.

Ngày nay, cộng đồng tiến hóa giả tưởng phát triển mạnh trên các nền tảng như Reddit, Tumblr, YouTube và X. Các dự án như All Tomorrows, Speculative Dinosaur Project, hay Snaiad của C. M. Kosemen đã thu hút hàng trăm nghìn người theo dõi. Điểm chung của chúng là sự kết hợp giữa kiến thức sinh học, mỹ thuật và trí tưởng tượng - một dạng "khoa học viễn tưởng sinh học". Trong bối cảnh đó, tác phẩm của Nguyenkhoi Tran hoàn toàn phù hợp với tinh thần của cộng đồng, đó là tạo ra những sinh vật giả tưởng nhưng dựa trên nền tảng khoa học đủ thuyết phục để khiến người xem phải tự hỏi: "Biết đâu là thật?" Và chính sự nhập nhằng thú vị ấy đã khiến Permianspiritus trở thành một hiện tượng nhỏ trong tuần qua.