PHÁT HIỆN LOÀI RẮN CÓ LỐI SỐNG ĐÀO HANG CÁCH ĐÂY 80 TRIỆU NĂM Ở BRAZIL

Các nhà cổ sinh vật học vừa công bố một hóa thạch rắn được bảo tồn đặc biệt tốt tại Brazil, qua đó làm sáng tỏ cách sống của những loài rắn sớm nhất và góp phần giải quyết tranh luận kéo dài hơn một thế kỷ về nguồn gốc sinh thái của nhóm động vật này. Mẫu vật, có niên đại khoảng 80 triệu năm, cho thấy tổ tiên rắn có thể đã thích nghi với nhiều môi trường khác nhau ngay từ buổi đầu tiến hóa.

Phục dựng ngoại hình của Tametara mirim và môi trường sống của chúng. Tranh của Gabriel Ugueto.

Loài mới được đặt tên Tametara mirim, sống trong kỷ Phấn trắng muộn, khoảng 85-75 triệu năm trước, tại khu vực nay là bang São Paulo, Brazil. Hóa thạch được phát hiện năm 2020 trong một mỏ đá gần thành phố Presidente Prudente. Đây là hóa thạch rắn đầu tiên ở Brazil có bộ xương còn khớp nối, đồng thời là một trong số rất ít mẫu vật rắn thuộc Đại Trung sinh được bảo tồn ba chiều trên thế giới.

Điểm nổi bật của Tametara mirim nằm ở phần hộp sọ được lưu giữ với độ chi tiết hiếm thấy. Nhờ chụp CT độ phân giải cao, nhóm nghiên cứu đã tái dựng cấu trúc não, dây thần kinh sọ và tai trong của loài rắn này. Kết quả cho thấy hình dạng não của Tametara mirim khác biệt hoàn toàn so với các loài rắn cổ xưa khác và cả rắn hiện đại, gợi ý rằng sự đa dạng về giải phẫu thần kinh trong giai đoạn đầu tiến hóa của rắn lớn hơn nhiều so với nhận định trước đây.

Song song với phân tích não bộ, các nhà khoa học còn nghiên cứu vi cấu trúc xương của mẫu vật. Độ dày và mật độ xương, đặc biệt ở vùng nóc hộp sọ, cho thấy Tametara mirim có lối sống đào bới bằng đầu. Đặc điểm này đã được ghi nhận ở nhiều loài thằn lằn đào hang hiện đại, nơi hộp sọ được củng cố để chịu lực khi xuyên qua đất. Cả hai nguồn dữ liệu – giải phẫu não và cấu trúc xương – đều độc lập dẫn đến cùng một kết luận: loài rắn này sống chủ yếu dưới mặt đất.

Phân tích khoang não cho thấy Tametara mirim có các trung khu thị giác thu nhỏ và phần não trước đơn giản, phù hợp với một động vật hoạt động trong môi trường thiếu sáng. Điều này trái ngược với loài Dinilysia patagonica từ Argentina, một loài rắn cổ đại nổi tiếng khác, vốn có cấu trúc não và xương phù hợp với lối sống trên bề mặt đất.

Sự đối lập giữa hai loài rắn cổ đại này cho thấy các dòng rắn nguyên thủy không hề đồng nhất về sinh thái. Thay vì xuất phát từ một tổ tiên duy nhất với lối sống cố định, rắn dường như đã phân nhánh sớm thành các nhóm thích nghi với môi trường đào hang, sống trên mặt đất hoặc thậm chí sinh sống ở môi trường nước. Những khác biệt về não bộ cũng phản ánh cách mỗi loài cảm nhận thế giới xung quanh trong các điều kiện sinh thái khác nhau.

Phát hiện mới bổ sung vào số lượng ít ỏi các hóa thạch rắn Kỷ Phấn Trắng được bảo tồn tốt, giúp các nhà khoa học từng bước giải mã quá trình tiến hóa dẫn đến cơ thể dài và mất chi hoàn toàn, một trong những biến đổi hình thái ngoạn mục nhất của động vật có xương sống. Theo nhóm nghiên cứu, kết quả này cung cấp bằng chứng định lượng và đa hệ thống cho lối sống đào hang ở một loài rắn nguyên thủy, vượt ra khỏi những phân tích định tính trước đây.

Nhìn rộng hơn, nghiên cứu nhấn mạnh rằng nguồn gốc của rắn không được định hình bởi một con đường sinh thái duy nhất. Thay vào đó, các dòng rắn cổ đại đã tiến hóa song song và chồng lấn trong nhiều môi trường khác nhau, tạo nên nền tảng đa dạng sinh thái giúp nhóm động vật này phát triển mạnh mẽ và hình thành hơn 4.200 loài rắn hiện đại ngày nay.

Công trình nghiên cứu được công bố ngày 22 tháng Bảy năm 2026 trên tạp chí Nature, do T.R. Simões và cộng sự thực hiện. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc hiểu rõ hơn lịch sử tiến hóa của rắn và vai trò của môi trường sống trong việc định hình cấu trúc cơ thể của chúng.