TẠI SAO CÁ NHÀ TÁNG LẠI BỊ GỌI LÀ "CÁ VOI TRUNG TÌNH" TRONG TIẾNG ANH?

Viết về khủng long mãi cũng chán, nay Dinoman thử đổi gió viết về một động vật hiện đại có cái tên khá thú vị: cá voi trung tình (viết lái lại để nghe đỡ thô bỉ).

Cá nhà táng (Physeter macrocephalus). Ảnh: The Marine Mammal Center.

E hèm, nghe "cá voi trung tình" thì có vẻ 18+, nhưng thực chất đây chính là cách dịch "word-by-word" của "sperm whale", loài cá voi mà trong tiếng Việt chúng ta vẫn quen gọi là cá nhà táng. Vậy nguyên do gì khiến một loài cá voi bị người Anh gọi bằng cái tên lạ lùng như vậy?

Có thể các bạn đã biết, cá nhà táng (Physeter macrocephalus) là một loài động vật có vú sống ở biển, thuộc Bộ Cá voi (Cetacea). Chúng là loài săn mồi khổng lồ, con đực  có thể dài tới 20,7m và nặng 83 tấn. Con mồi chủ yếu của cá nhà táng là mực, bao gồm cả mực khổng lồ và đôi khi là cá. Chúng còn được biết đến với cái đầu to, hàm răng với những chiếc răng cực khủng và do đó trong nhiều ngôn ngữ thường được gọi tên theo hai đặc điểm này: cá đầu to hoặc cá răng lớn. Danh pháp khoa học của chúng cũng là "cá voi đầu khổng lồ" ("physeter" trong tiếng Hy Lạp là từ dùng để chỉ chung cá voi, còn "macrocephalus" là đầu khổng lồ).

Cảnh săn cá nhà táng thời xưa.

Tuy nhiên, người Anh lại có suy nghĩ khác. Vốn dĩ trong hộp sọ khổng lồ của cá nhà táng có một cơ quan chứa một lượng dung dịch dầu rất lớn (có thể lên tới hàng nghìn lít), được gọi là chất sáp cá nhà táng. Chức năng của chất sáp này là (1) để điều chỉnh độ nổi khi lặn sâu (bằng cách điều chỉnh dòng máu chạy qua khu vực chứa chất sáp, chất sáp khi đông lại giúp cơ thể nặng hơn để lặn sâu, và ngược lại khi nóng chảy); (2) đóng vai trò như một "thấu kính âm thanh", tập trung và khuếch đại sóng âm để tìm mồi (như mực khổng lồ) trong bóng đêm đại dương. Khi các thủy thủ đánh bắt được cá nhà táng và mổ đầu của chúng ra, chất sáp nhà táng tiếp xúc với không khí lạnh hoặc nước biển sẽ nhanh chóng nguội đi và đông lại thành một chất sáp màu trắng đục, sền sệt giống hệt như trung tình của con người. Vì vậy, họ mới đặt tên cho loài cá voi này là cá voi trung tình. Chất sáp đó cũng được gọi là "trung tình cá voi" (spermaceti).

Hơn thế nữa, suốt một thời gian khá dài, người ta tưởng thứ này là trung tình thật. Và vì cho rằng trung tình là thứ mang "sinh lực" và "mầm sống", giới y học châu Âu khi đó tin rằng "trung tình cá voi" có thể khiến cho da dẻ trở nên trẻ trung, mềm mại tuyệt đối. Các quý bà quý cô đồn nhau thoa chất này lên mặt sẽ giúp chữa lành vết thương, xóa mờ vết nhăn và làm sáng da tốt hơn bất kỳ loại mỡ động vật nào khác. Và trùng hợp thay, nó có tác dụng thật (nhưng do đặc tính este sáp chứ không phải do nó là trung tình), nên người ta càng thêm cuồng nó, đẩy cá nhà táng vào tình trạng bị săn bắn quá mức. Trong  cuốn Moby Dick, tác giả Herman Melville (người từng làm nghề săn cá voi thực thụ) còn mô tả cảnh người ta sẵn sàng trèo hẳn vào bên trong... hộp sọ của cá nhà táng vừa bị xẻ thịt để ngâm mình trong hàng nghìn lít chất sáp còn ấm vì tin vào công hiệu thần kỳ của thứ này.

Phải đến cuối thế kỷ XVIII, giới khoa học bắt đầu bóc mẽ niềm tin về thứ "sữa ông trọc" cá voi thần thánh này. Thứ nhất, nếu là "trung tình", tại sao cá nhà táng cái cũng có? Thứ hai, khối chất sáp này nằm hoàn toàn trong hộp sọ và vòm trán, tách biệt hoàn toàn với hệ sinh sản nằm ở phần dưới cơ thể. Thứ ba, kính hiển vi được phát minh từ cuối thế kỷ XVI, được cải tiến mạnh mẽ vào thế kỷ XVII và tinh dịch cũng đã được quan sát dưới loại thiết bị tinh vi này, khi ấy người ta mới phát hiện bên trong tinh dịch là vô số tế bào nhỏ có đuôi bơi tung tăng chứ không chỉ là một chất dịch thông thường. Spermaceti lại không có đặc điểm này và do đó, không thể là trung tình của cá nhà táng. Dẫu vậy, cái tên "cá voi trung tình" đã ăn sâu vào thói quen của các thủy thủ cũng như các khách hàng quen thuộc của spermaceti và truyền lại cho đến tận ngày nay.