ĐỨC ĐỒNG Ý TRAO TRẢ MẪU VẬT IRRITATOR CHO BRAZIL

Chính phủ Đức và Brazil vừa đạt được thỏa thuận quan trọng về việc trao trả mẫu vật Irritator challengeri, một trong những hóa thạch khủng long nổi tiếng nhất từng rời khỏi Brazil trong bối cảnh buôn lậu hóa thạch diễn ra mạnh mẽ vào thập niên 1990. Thỏa thuận này được công bố trong Tuyên bố chung về hợp tác song phương, đánh dấu một cột mốc mới trong nỗ lực hoàn trả di sản tự nhiên và chống lại tình trạng "chủ nghĩa thực dân khoa học" trong lĩnh vực cổ sinh vật học.

Irritator đang săn một con dực long. Tranh của Mark Witton.

Mẫu vật Irritator challengeri hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên bang Stuttgart (Đức). Đây là loài khủng long thuộc Họ Đại long xương gai (Spinosauridae), sống vào đầu kỷ Phấn Trắng tại vùng Đông Bắc Brazil. Loài được mô tả lần đầu năm 1996 dựa trên một hộp sọ bị buôn lậu ra khỏi Brazil và được bán cho các nhà sưu tập ở châu Âu. Tên gọi Irritator phản ánh sự "khó chịu" của các nhà khoa học khi phát hiện hộp sọ đã bị chỉnh sửa bằng thạch cao trước khi đến tay họ, gây khó khăn cho việc nghiên cứu.

Được biết, yêu cầu hoàn trả mẫu vật đã được thúc đẩy mạnh mẽ từ năm 2023, khi một nghiên cứu mới chỉ ra rằng Irritator challengeri rời khỏi Brazil trong hoàn cảnh tương tự trường hợp Ubirajara jubatus, loài khủng long nhỏ từng được Đức trao trả vào năm 2022 sau chiến dịch vận động quy mô lớn của giới khoa học và công chúng Brazil. Phong trào #IrritatorBelongstoBR nhanh chóng lan rộng, thu hút 263 chuyên gia và hơn 1.600 người ký vào thư ngỏ yêu cầu hồi hương hóa thạch.

Việc Đức đồng ý trao trả Irritator được xem là kết quả của nhiều năm vận động ngoại giao, nghiên cứu pháp lý và áp lực từ cộng đồng khoa học quốc tế. Đây không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn mang ý nghĩa đạo đức, khi các hóa thạch bị đưa ra khỏi Brazil trong bối cảnh luật pháp nước này đã cấm xuất khẩu di sản địa chất từ nhiều thập kỷ trước. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc hoàn trả là bước đi cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong khoa học.

Hóa thạch Irritator.

Về mặt khoa học, Irritator challengeri là một loài có giá trị đặc biệt. Đây là đại long xương gai có hộp sọ hoàn chỉnh nhất từng biết, giúp các nhà cổ sinh vật học hiểu rõ hơn về giải phẫu, chế độ ăn và tiến hóa của nhóm khủng long săn mồi bán thủy sinh này. Việc mẫu vật trở về Brazil sẽ tạo điều kiện cho các nhà khoa học địa phương tiếp cận trực tiếp, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu trong nước về hệ động vật cổ sinh độc đáo của vùng Araripe.

Thỏa thuận trao trả Irritator được đánh giá là một bước tiến lớn trong tiến trình "phi thực dân hóa" ngành cổ sinh vật học, một lĩnh vực mà nhiều quốc gia Nam bán cầu đã lên tiếng về tình trạng thất thoát di sản và hạn chế tiếp cận mẫu vật. Đây có thể xem là "một cột mốc mới cho việc hoàn trả trong bối cảnh lịch sử tự nhiên", đồng thời là minh chứng cho sự kiên trì của các nhà cổ sinh vật học Brazil trong việc bảo vệ di sản khoa học của đất nước.

Việc Irritator challengeri sắp trở về nơi nó được phát hiện không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn mở ra cơ hội để Brazil tiếp tục phát triển các bảo tàng, trung tâm nghiên cứu và chương trình giáo dục liên quan đến cổ sinh vật học. Đây cũng là tín hiệu cho thấy xu hướng hoàn trả di sản tự nhiên đang ngày càng được coi trọng trong quan hệ quốc tế, đặc biệt giữa các quốc gia có lịch sử gắn với hoạt động khai thác tài nguyên khoa học không minh bạch.