LOÀI XÀ CẢNH LONG MỚI CÓ NIÊN ĐẠI JURA GIỮA ĐƯỢC CÔNG BỐ TẠI MIỀN BẮC CHILE

Một chi và loài xà cảnh long mới vừa được các nhà cổ sinh vật học công bố, mang tên Gondwananectes osvaldoi. Chi/loài này được mô tả từ các hóa thạch thuộc Thành hệ Quehuita có niên đại Jura giữa (Bajocian) tại miền Bắc Chile. 

Mẫu định danh của Gondwananectes osvaldoi.

Theo nghiên cứu mô tả, đây là loài mới trong Liên họ Plesiosauroidea, đại diện cho nhóm bò sát biển từng sinh sống tại vùng biển Gondwana khoảng 170 triệu năm trước. Mẫu định danh, ký số MUHNCAL.20173, bao gồm các đốt sống cổ và thân, xương sườn, gastralia, phần đai vai và một số mảnh xương có thể thuộc xương chậu, cho phép các nhà nghiên cứu xác lập một chi hoàn toàn mới. 

Hóa thạch được phát hiện năm 2014 tại điểm Ojo Opache, cách thành phố Calama khoảng 10km về phía Tây. Mẫu vật do Osvaldo Rojas và cộng sự thu thập, sau đó được bảo quản và nghiên cứu tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên và Văn hóa Sa mạc Atacama (MUHNCAL). Báo cáo sơ bộ năm 2020 từng cho rằng mẫu vật có thể thuộc Họ Rhomaleosauridae, nhưng quá trình chuẩn bị và phân tích bổ sung từ cuối năm 2024 đến đầu 2025 đã làm rõ rằng các xương được cho là xương chậu thực chất thuộc đai vai, dẫn đến việc xác định lại vị trí phân loại. 

Năm 2026, Rodrigo A. Otero và cộng sự chính thức mô tả Gondwananectes osvaldoi như một chi và loài mới. Tên chi kết hợp giữa tên siêu lục địa cổ "Gondwana" với từ Hy Lạp "nēktēs" nghĩa là "người bơi", phản ánh môi trường sống của loài. Tên loài osvaldoi được đặt để vinh danh Osvaldo Rojas, người phát hiện mẫu vật và là giám đốc MUHNCAL. Việc đặt tên này đồng thời ghi nhận đóng góp của các nhà nghiên cứu địa phương trong công tác khảo cổ sinh vật học tại Chile. 

Dựa trên các phần xương được bảo tồn, Gondwananectes có chiều dài cơ thể ước tính từ 1,5 đến 2 mét. Các đốt sống cổ và thân được bảo tồn dài khoảng 30cm, trong khi kích thước xương cánh tay cho thấy chi trước dài khoảng 60-70 cm. So sánh với các loài trong Liên họ Plesiosauroidea gần gũi cho thấy loài này có thể sở hữu 29-39 đốt sống cổ và 20-23 đốt sống thân. Một số dấu hiệu hợp nhất ở đốt sống cho thấy cá thể mẫu định danh không phải là con non mà có thể là một cá thể gần trưởng thành. 

Trong phân tích phát sinh loài, Gondwananectes được xác định thuộc Liên họ Plesiosauroidea, phân kỳ sau Franconiasaurus và là nhóm chị em với Cryptoclidia, một trong những nhóm xà cảnh long thành công nhất. Kết quả này giúp làm sáng tỏ nguồn gốc tiến hóa của nhóm Cryptoclidia và cung cấp dữ liệu quan trọng về sự đa dạng của xà cảnh long tại Gondwana trong Thế Jura giữa. 

Việc công bố Gondwananectes osvaldoi không chỉ mở rộng hiểu biết về hệ động vật biển cổ đại của Nam bán cầu mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của các khu vực hóa thạch tại miền Bắc Chile. Những phát hiện như thế này tiếp tục đóng góp vào việc tái dựng hệ sinh thái biển Kỷ Jura và cung cấp nền tảng cho các nghiên cứu sâu hơn về sự tiến hóa của nhóm xà cảnh long.