VÌ SAO MỘT THẾ GIỚI NHƯ DINOTOPIA SẼ KHÔNG BAO GIỜ TỒN TẠI, NGAY CẢ KHI KHỦNG LONG PHI ĐIỂU KHÔNG TUYỆT CHỦNG?

Nhiều người thường tưởng tượng rằng một thế giới nơi khủng long phi điểu chưa tuyệt chủng là nơi mà con người chúng ta chung sống bên cạnh những giống loài khủng long vĩ đại như T. rex, Triceratops, Brachiosaurus... Danh sách những món đặc sản sẽ có thêm những món mới được ưa chuộng: đùi bạo chúa rán, lườn thằn lằn sấm, cánh dực long chiên giòn... Thậm chí một series sách minh họa có tên Dinotopia của họa sĩ James Gurney đã khắc họa rất sống động một thế giới như vậy: con người cưỡi khủng long đi dạo, sử dụng chúng trong nông nghiệp, sản xuất hay biến chúng thành thú cưng.

Một bức tranh minh họa thế giới nơi khủng long phi điểu chung sống cùng con người trong Dinotopia của họa sĩ James Gurney.

Tuy nhiên, xin chia buồn với những người có trí tưởng tượng đầy Fristi đó là, có rất nhiều bằng chứng cho thấy nếu khủng long phi điểu tiếp tục tồn tại và duy trì vị thế của chúng như những gì diễn ra trước khi tiểu hành tinh Chicxulub đâm vào Trái Đất, động vật có vú nhiều khả năng sẽ phải tiếp tục sống một cuộc sống khiêm nhường, giữ một vị trí thấp trong chuỗi thức ăn và rất khó có thể tiến hóa, đa dạng hóa mạnh mẽ dẫn đến sự xuất hiện của nhân loại trong thời đại hậu khủng long.

Trong một nghiên cứu có tựa đề "Giả thuyết nút thắt cổ chai tuổi thọ: Khủng long có thể đã định hình quá trình lão hóa của động vật có vú ngày nay?" (The longevity bottleneck hypothesis: Could dinosaurs have shaped ageing in present-day mammals?) của nhà sinh học phân tử João Pedro de Magalhães, Đại học Birmingham, ông cho rằng sự thống trị tuyệt đối của khủng long phi điểu không chỉ đẩy tổ tiên loài người vào các hang hốc tối tăm mà còn định hình lại toàn bộ hệ thống sinh học của chúng ta thông qua một hiện tượng mà các nhà khoa học gọi là "nút thắt cổ chai tối ưu hóa". Để tồn tại trong một thế giới tràn ngập những kẻ săn mồi khổng lồ hoạt động ban ngày, thú có vú cổ đại buộc phải chuyển sang lối sống về đêm. Sự dịch chuyển khung giờ sinh hoạt này đã để lại những vết sẹo tiến hóa sâu sắc lên thị giác: chúng ta bị mất đi hai trong số bốn gen thụ cảm màu sắc (opsin) vốn có ở loài bò sát và chim, khiến hầu hết động vật có vú ngày nay có thị lực màu sắc khá kém cỏi nếu so với một chú chim sẻ hay một con thằn lằn. Thay vào đó, bộ não tập trung phát triển khứu giác, thính giác và hệ thống lông xúc giác (râu) để định vị trong bóng tối mịt mùng.

Nghiêm trọng hơn, áp lực sinh tồn nghẹt thở này đã tước đi của động vật có vú một trong những món quà quý giá nhất của tự nhiên: gen trường thọ và khả năng tái tạo tế bào vô hạn. Khi nguy cơ bị khủng long giẫm đạp hoặc ăn thịt là quá cao, việc tiến hóa để sống đến hàng trăm tuổi hay sở hữu hệ thống sửa chữa ADN phức tạp (như của loài rùa) trở nên vô nghĩa về mặt chi phí năng lượng. Các nghiên cứu di truyền học gần đây chỉ ra rằng, nhiều hệ thống phục hồi mô, gen ngăn ngừa ung thư và enzyme photolyase (giúp sửa chữa tổn thương da do tia UV) đã bị thoái hóa hoặc biến mất hoàn toàn trong thời kỳ này. Động vật có vú buộc phải đánh đổi tuổi thọ để lấy tốc độ.

Hệ quả là, một chiến lược sinh sản mang tính cực đoan đã được kích hoạt: đẻ nhanh, đẻ nhiều và trưởng thành thần tốc. Thay vì phân bổ năng lượng để duy trì một cơ thể bền bỉ theo thời gian, tổ tiên chúng ta dồn toàn bộ tài nguyên vào hệ thống sinh sản nhằm đảm bảo thế hệ tiếp theo ra đời trước khi thế hệ trước bị săn đuổi đến tuyệt chủng. Chính áp lực tiến hóa kéo dài hơn 100 triệu năm dưới cái bóng của khủng long đã biến động vật có vú thành những sinh vật "sống gấp". Di sản đó vẫn còn tồn tại khá rõ trong ADN của chúng ta ngày nay: một chiếc đồng hồ sinh học chạy nhanh hơn, nguy cơ ung thư cao hơn khi về già, và một cơ chế lão hóa không thể đảo ngược, cái giá phải trả để tổ tiên chúng ta vượt qua thời đại khủng long phi điểu thống trị Trái Đất.

Trớ trêu thay, chính những đặc điểm thích nghi dưới "triều đại" của khủng long đó lại có thể là yếu tố quyết định giúp động vật có vú sống sót qua sự kiện tuyệt chủng thảm khốc nhất lịch sử sự sống trên Trái Đất trong khi khủng long phi điểu bị tiêu diệt. Cuối cùng, động vật có vú thay thế nhiều vai trò của khủng long phi điểu trong các hệ sinh thái trên hành tinh xanh, tiến hóa và đa dạng hóa, để rồi dẫn đến sự trỗi dậy của con người ngày nay. Thế nên, cái giá phải trả đó xem ra cũng "xứng đáng" lắm!