HIỂU THẾ NÀO CHO ĐÚNG VỀ THUẬT NGỮ "ĐỘNG VẬT ĂN XÁC THỐI" VÀ HÀNH VI ĂN XÁC THỐI?

Cách hiểu chưa đúng và thuật ngữ "động vật ăn xác thối" (scavenger) cũng như hành vi ăn xác thối có thể khiến cuộc tranh luận xoay quanh việc T. rex có ăn xác thối hay không đi chệch hướng.

T. rex và con mồi yêu thích của nó, Triceratops. Tranh của Mark Witton.

"Động vật ăn xác thối" là thuật ngữ tiếng Việt thường dùng để dịch từ "scavenger" trong tiếng Anh. Về mặt từ nguyên, "scavenger" sinh ra từ động từ "scavenge", mà động từ này xuất phát từ gốc từ Anglo-Norman "scawageour". "Scawageour" ban đầu dùng để chỉ những viên chức thuế quan có nhiệm vụ kiểm tra hàng hóa của thương nhân nước ngoài. Theo thời gian, trách nhiệm của họ được mở rộng sang việc giám sát vệ sinh đường phố và loại bỏ chất thải đô thị để phòng ngừa dịch bệnh. Khi ngành tự nhiên học bùng nổ vào thế kỷ XIX, các nhà khoa học đã mượn hình ảnh những người công nhân dọn rác này để định danh cho các loài động vật chuyên tiêu thụ vật chất hữu cơ chết, đóng vai trò làm sạch môi trường tự nhiên. Trong tiếng Anh hiện đại, "scavenger" được định nghĩa là động vật chuyên ăn động vật đã chết hoặc vật chất hữu cơ đang phân hủy, bao gồm cả thực vật hay thậm chí đồ ăn thừa của con người. Tuy nhiên, trong phần lớn các trường hợp "scavenger" vẫn được dùng để mô tả các động vật ăn xác của động vật khác không phải do chúng săn được (có thể chết vì nguyên nhân tự nhiên hoặc do động vật khác săn và bỏ lại).

Vì tần suất vượt trội của nét nghĩa này mà khi được dịch sang các ngôn ngữ khác, "scavenger" thường được dịch là "động vật ăn xác thối", chẳng hạn như tiếng Pháp "charognard", tiếng Đức "aasfresser", tiếng Trung "食腐动物" (Hán - Việt: thực hủ động vật"). Tiếng Việt cũng không phải ngoại lệ. Cách dịch này về mặt ngữ nghĩa dường như đã bỏ qua những loài ăn thực vật phân hủy hay đồ ăn thừa của con người, đồng thời cũng mang đến cái nhìn tiêu cực cho những động vật bị gán cho cái tên "ăn xác thối".

Trên thực tế, khoa học ngày nay nhìn nhận rằng "scavenging" là một chiến lược tiến hóa cực kỳ tiến bộ và đòi hỏi sự đầu tư năng lượng rất cao. Để duy trì lối sống này, sinh vật phải sở hữu hệ thống giác quan siêu đẳng để định vị nguồn thức ăn từ khoảng cách hàng cây số, năng lượng bền bỉ để tuần tra trên những vùng lãnh thổ bao la, và cả sự hung hãn cần thiết để tranh giành miếng ăn trong các cuộc xung đột khốc liệt tại hiện trường. Và nhìn từ bức tranh toàn cảnh của sinh thái học, các "scavenger" chính là những kỹ sư môi trường đích thực, giữ vai trò kiểm soát dịch bệnh bằng cách dọn dẹp các nguồn lây nhiễm tiềm ẩn và tăng tốc độ tái chế các nguyên tố hóa học cơ bản như carbon hay nitrogen trở lại đất và chuỗi thức ăn.

Không giống như cách hiểu của nhiều bạn, "scavenger" không nhất thiết phải chờ xác phân hủy thối um lên mới ăn. Nhiều loài chủ động tìm kiếm các xác chết còn rất tươi (vừa mới chết do tai nạn, thời tiết hoặc do kẻ săn mồi khác để lại) để ăn. Tươi vẫn tốt hơn thối, nhưng vì tìm được xác tươi đương nhiên rất khó mà còn bị cạnh tranh gay gắt, nên nhiều loài đã tiến hóa khả năng tiêu thụ xác đã phân hủy nghiêm trọng, chẳng hạn như kền kền, với độ pH trong dạ dày cực thấp (xấp xỉ zero) cùng với hệ vi sinh vật đường ruột dày đặc các vi khuẩn chuyên biệt có khả năng trung hòa độc tố. Còn bạn cho thịt tươi thì chúng vẫn ăn thôi.

Một điều nữa cần lưu ý, mặc dù có sự phân loại thành động vật ăn xác thối/scavenger và động vật săn mồi/predator, nhưng ở hai nhóm này thì hai kiểu hành vi "ăn xác thối"/scavenge và săn mồi/predate vẫn có thể hiện diện song song, tỷ lệ chênh lệch nhiều hay ít thì tùy loài và cũng tùy hoàn cảnh nữa. Một con kền kền khi không thể tìm thấy xác thối để ăn và cơn đói cận kề, chúng vẫn sẽ "lết thân" đi săn mồi, nhưng vì khả năng săn mồi kém nên chúng chỉ có thể tấn công những con mồi yếu ớt, chậm chạp. Ngược lại, những kẻ săn mồi điển hình như sư tử, báo hoa mai hay đại bàng vẫn sẵn sàng cướp lấy hoặc ăn một cái xác chết sẵn nếu chúng tình cờ bắt gặp, miễn là còn đủ tươi để ăn (vì không có khả năng tiêu thụ xác đã phân hủy nặng tốt như kền kền).

Một hiểu lầm phổ biến khác: linh cẩu hoàn toàn là những kẻ ăn xác thối. Đây là một trong những định kiến bất công và dai dẳng nhất trong thế giới động vật, phần lớn do ảnh hưởng từ truyền thông, phim ảnh (như bộ phim The Lion King) và các tài liệu tự nhiên học cũ kỹ. Trong 4 loài linh cẩu còn tồn tại, chỉ có 2 loài có mức độ phụ thuộc vào xác thối rất cao là linh cẩu nâu (Parahyaena brunnea, gần như 100%) và linh cẩu vằn (Hyaena hyaena, khoảng 70-80%). Hai loài còn lại thì một là linh cẩu đốm (Crocuta crocuta) thực tế lại là một trong những loài săn mồi đỉnh cao nhất với khả năng săn theo đàn, và 70-90% lượng thức chúng kiếm được là do tự đi săn. Loài còn lại, sói đất (aardwolf, Proteles cristata) thì chuyển sang ăn côn trùng.

Vậy điều này có ý nghĩa gì trong cuộc tranh luận "T. rex có phải là loài ăn xác thối hay không"? Một số người lập luận rằng khả năng nghiền xương mạnh của T. rex là một đặc điểm giống với linh cẩu, giúp chúng tiếp cận với phần tủy giàu dinh dưỡng bên trong như một dấu hiệu của việc phụ thuộc vào xác thối. Nhưng như đã nói, trong số các loài linh cẩu, loài được cho là có lực cắn mạnh nhất - linh cẩu đốm - lại là loài chuyên săn mồi. Việc chúng có lực cắn mạnh để nghiền xương và ăn tủy bên trong thật ra là dấu hiệu của lối sống tận dụng triệt để nguồn dinh dưỡng. Thậm chí trong một loài có tổ chức bầy đàn với thứ bậc như linh cẩu, con đầu đàn thường được giành lấy phần thịt tươi, việc ăn xương là của những cá thể cấp thấp nhất trong đàn.

Vì thế, để bàn về việc T. rex có ăn xác thối hay không, trước tiên chúng ta cần hiểu rõ khái niệm "ăn xác thối" (hiểu một cách chính xác là "dọn rác sinh học") cũng như phân biệt giữa cách phân loại scavenger/predator với kiểu hành vi scavenging/predating. Đồng thời cần phải tránh các hiểu lầm tai hại như "linh cẩu là kẻ ăn xác thối hoàn toàn".